Vizita e presidentit ukrainas Volodymyr Zelenskyy në Beograd ka rikthyer në qendër të debatit një nga çështjet më të ndjeshme të Ballkanit Perëndimor: mosnjohjen e Kosovës nga Ukraina, ndërsa një analist serb thotë se qëndrimi i Kyivit lidhet më shumë me luftën kundër Rusisë sesa me mbështetjen për politikën e Beogradit, përcjell KDP.
Në një intervistë për BalkanView, politologu dhe gazetari Boris Varga nga Novi Sadi tha se Ukraina ka pak hapësirë për të ndryshuar qëndrimin ndaj Kosovës për sa kohë që vazhdon lufta me Rusinë, sepse çdo hap i tillë mund të përdoret nga Moska për të relativizuar aneksimin e Krimesë dhe pushtimin e territoreve të tjera ukrainase.
Varga tha se qëndrimi i Zelenskyyt në Beograd ishte i pritshëm dhe se mosnjohja e Kosovës duhet parë në kontekstin e politikës së Ukrainës për mbrojtjen e integritetit të vet territorial.
“Kyiv e mbështet integritetin territorial të Serbisë sepse në të njëjtën kohë i dërgon mesazh Putinit se nuk do të heqë dorë nga Krimea dhe territoret lindore të pushtuara nga Rusia,” tha Varga për BalkanView.
Ai shtoi se nuk sheh analogji mes Kosovës dhe Krimesë, pavarësisht përpjekjeve të Moskës për t’i paraqitur si raste të krahasueshme.
Sipas Vargës, rrethanat historike dhe politike janë thelbësisht të ndryshme.
Ai tha se represioni i regjimit të Slobodan Miloševićit dhe operacionet kundër shqiptarëve në Kosovë krijuan një kontekst krejt tjetër nga ai i Krimesë, ku ushtria ruse pushtoi territor ukrainas pa një konflikt paraprak të krahasueshëm.
“Krimea dhe Kosova thjesht nuk janë e njëjta gjë,” tha Varga.
Ai shtoi se Tirana ka të drejtë kur kundërshton krahasimin e Kosovës me territorin ukrainas të pushtuar nga Rusia.
Sipas tij, Shqipëria dhe Kosova duhet të vazhdojnë ta mbështesin Ukrainën, edhe pse Kyiv nuk e njeh pavarësinë e Kosovës.
Varga tha se lufta e Ukrainës me Rusinë ka krijuar edhe një mirëkuptim më të madh mes ukrainasve për atë që përjetuan shqiptarët e Kosovës në fund të viteve 1990.
Megjithatë, ai tha se nuk pret ndryshim të qëndrimit ukrainas gjatë luftës.
“Kur Ukraina ta zgjidhë çështjen e Krimesë dhe territoreve të saj lindore, jam pothuajse i sigurt se do ta njohë menjëherë Kosovën,” tha Varga.
Reagimi i Prishtinës
Kosova reagoi simbolikisht pas deklaratave të Zelenskyyt duke hequr nga një ndërtesë në qendër të Prishtinës flamurin dhe pankartën “Free Ukraine”.
Varga tha për BalkanView se një reagim i tillë mund të kuptohet si shprehje pakënaqësie, por paralajmëroi se Prishtina dhe Kyiv nuk duhet ta lejojnë këtë çështje ta dëmtojë afrimin mes tyre.
“Personalisht më dhembi kur pashë flamurin ukrainas duke u hequr nga fasada në qendër të Prishtinës, sepse e di sa e sinqertë ka qenë mbështetja e shqiptarëve për ukrainasit,” tha ai.
Ai shtoi se Kosova dhe Ukraina kanë përvoja të ngjashme në kuptimin e vuajtjeve të popullsisë civile dhe se kjo duhet të shndërrohet në bazë për lidhje më të forta.
Sipas tij, marrëdhëniet mes Prishtinës dhe Kyivit nuk duhet të reduktohen vetëm në çështjen e njohjes.
Varga bëri thirrje për më shumë bashkëpunim kulturor, gazetaresk dhe akademik mes Kosovës, Shqipërisë dhe Ukrainës.
Ai tha se autorë shqiptarë duhet të përkthehen më shumë në gjuhën ukrainase dhe anasjelltas, ndërsa lidhjet mes gazetarëve dhe organizatave qytetare duhet të thellohen.
Sipas Vargës, Ukraina, Kosova dhe Shqipëria kanë nivele të larta të mbështetjes publike për integrimin evropian dhe kjo krijon një bazë të natyrshme për bashkëpunim.
Pse Kyiv po afrohet me Beogradin
Vizita e Zelenskyyt në Beograd ka ngritur gjithashtu pyetje për rëndësinë që Serbia ka marrë në llogaritjet ukrainase.
Serbia nuk ka vendosur sanksione ndaj Rusisë, por ka mbështetur rezoluta ndërkombëtare në favor të integritetit territorial të Ukrainës dhe është lidhur me furnizime të municionit që kanë përfunduar në Ukrainë përmes vendeve të treta.
Varga tha se këto raporte janë më pragmatike sesa duken.
“Prania e Zelenskyyt në Beograd, para së gjithash, simbolizon dobësimin e ndikimit rus në Serbi dhe në Ballkanin Perëndimor,” tha ai.
Sipas tij, kjo nuk do të thotë se ndikimi rus do të zhduket.
Rusia mbetet një faktor i rëndësishëm në politikën serbe, veçanërisht për shkak të lidhjeve historike, sentimentit rusofil dhe varësisë energjetike.
Megjithatë, Varga tha se Beogradi dhe Kyiv kanë interesa të përbashkëta konkrete.
Një nga fushat kryesore është industria ushtarake.
Sipas Vargës, municionet serbe të tipit ish-sovjetik kanë arritur në Ukrainë përmes ndërmjetësve dhe vendeve të treta dhe kanë pasur rëndësi të veçantë për mbrojtjen ukrainase.
Ai tha se vlera e këtij eksporti mund të arrijë në qindra milionë euro dhe, sipas disa vlerësimeve, edhe mbi një miliard euro.
Varga përmendi edhe potencialin për bashkëpunim në energji dhe industri elektrike, veçanërisht për shkak të dëmeve të mëdha që infrastruktura energjetike ukrainase ka pësuar nga sulmet ruse.
Serbia dhe Ukraina janë gjithashtu vende kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian.
Sipas Vargës, kjo mund të krijojë një tjetër fushë bashkëpunimi, pavarësisht dallimeve të thella politike.
Vučić mes Moskës dhe Perëndimit
Varga tha se presidenti serb Aleksandar Vučić vazhdon të ndjekë politikën e balancimit mes Rusisë, Bashkimit Evropian, Shteteve të Bashkuara dhe Kinës.
Megjithatë, ai vlerësoi se hapësira e Vučićit për manovrim po ngushtohet.
Sipas tij, mbështetja perëndimore ndaj presidentit serb është dobësuar gjatë dy viteve të protestave studentore dhe qytetare në Serbi.
Varga tha se BE-ja dhe SHBA-ja për një kohë të gjatë kanë toleruar degradimin demokratik në Serbi në emër të stabilitetit rajonal.
Ai e përshkroi këtë qasje si “stabilokraci” – një model në të cilin Perëndimi toleron autoritarizmin në këmbim të stabilitetit dhe bashkëpunimit në çështje të caktuara.
“Vučićit i nevojitet sërish mbështetja e Perëndimit,” tha Varga.
Sipas tij, bashkëpunimi me Ukrainën mund t’i shërbejë Vučićit për të rifituar një pjesë të mbështetjes në Bruksel dhe Uashington.
Por kjo politikë ka kosto të brendshme.
Varga tha se një pjesë e bazës elektorale të Vučićit është fort proruse dhe se vizita e Zelenskyyt mund të perceptohet si dobësi nga ky segment i votuesve.
Ai paralajmëroi se propaganda proruse mund të rikthehet fuqishëm në prag të zgjedhjeve në Serbi.
Serbia dhe “bota serbe”
Në intervistën për BalkanView, Varga e vendosi vizitën e Zelenskyyt edhe në një kontekst më të gjerë rajonal.
Ai tha se problemi i Ballkanit Perëndimor nuk është vetëm ndikimi rus, por edhe politika rajonale e Serbisë.
Varga e përshkroi konceptin e “botës serbe” si vazhdimësi moderne të idesë së “Serbisë së Madhe”.
Sipas tij, ky projekt synon ruajtjen e ndikimit politik të Beogradit në Bosnjë dhe Hercegovinë, Mal të Zi dhe Kosovë.
Ai tha se Serbia ende nuk është përballur plotësisht me përgjegjësinë për luftërat e viteve 1990 dhe se kjo vazhdon të ndikojë në qëndrimin e saj ndaj fqinjëve.
“Serbia nuk mund të përballet vetë me fantazmat e së kaluarës dhe në të njëjtën kohë nuk dëshiron ndihmë nga jashtë,” tha Varga.
Ai tha se Kosova vazhdon të trajtohet në një pjesë të madhe të diskursit politik serb si çështje territori dhe jo si çështje e njerëzve që jetojnë atje.
Për Vargën, kjo mbetet një nga pengesat më serioze për normalizimin e marrëdhënieve në rajon.
Ai tha se edhe ndryshimi eventual i pushtetit në Serbi nuk garanton automatikisht një politikë më pajtuese ndaj Kosovës dhe vendeve të tjera fqinje.
Kosova dhe strukturat serbe
Varga tha se Kosova po përdor rrethanat aktuale gjeopolitike për të dobësuar dhe eliminuar strukturat paralele serbe në veri.
Ai i përshkroi këto struktura si një kërcënim të vazhdueshëm për shtetin e Kosovës.
Sipas tij, disa nga këto hapa lidhen me marrëveshjet e arritura më herët në dialogun mes Prishtinës dhe Beogradit.
Ai tha se Perëndimi ka interes që Ballkani të mos shndërrohet në zonë të re destabilizimi ndërsa Rusia vazhdon luftën në Ukrainë.
Në fillim të pushtimit rus, tha Varga, ekzistonte frika se Moska mund të përpiqej të krijonte një “front të dytë” në Ballkanin Perëndimor.
Ky rrezik është zvogëluar, por nuk është zhdukur.
Rusia vazhdon të ketë kapacitet destabilizues në rajon, tha ai, duke përmendur përpjekjet për ndikim në Malin e Zi dhe Moldavi.
Një goditje simbolike për Moskën
Sipas Vargës, vizita e Zelenskyyt në Beograd kishte rëndësi edhe si mesazh politik.
Ai tha se për rusofilët në Serbi, prania e presidentit ukrainas në kryeqytetin serb është sinjal se Rusia nuk po e dominon më hapësirën politike si më parë.
“Zelenskyy në Beograd është një shuplakë simbolike për Putinin,” tha Varga.
Ai shtoi se përfituesit më të mëdhenj nga vizita ishin Ukraina, Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara.
Rusia, sipas tij, ishte humbësja kryesore.
Megjithatë, Varga paralajmëroi se Moska nuk duhet nënvlerësuar.
Ai tha se Rusia mund të reagojë ndaj afrimit mes Beogradit dhe Kyivit, por nuk pritet të prishë plotësisht marrëdhëniet me Serbinë.
Në vlerësimin e tij, raporti i varësisë po ndryshon.
“Putinit i duhet Serbia më shumë sesa Vučićit i duhet Rusia,” tha ai.
Realpolitikë, jo ndryshim aleancash
Varga tha se vizita e Zelenskyyt nuk duhet interpretuar si një kthesë e plotë gjeopolitike e Serbisë.
Sipas tij, bëhet fjalë për realpolitikë pragmatike.
Serbia do të vazhdojë të ruajë lidhjet me Rusinë, ndërsa do të përpiqet njëkohësisht të ruajë raportet me BE-në dhe SHBA-në.
Kyiv, nga ana tjetër, do të bashkëpunojë me Beogradin aty ku ka interes konkret, pa pritur domosdoshmërisht ndryshim të menjëhershëm të politikës serbe.
Për Kosovën, paradoksi është se afrimi mes Ukrainës dhe Serbisë mund të sjellë zhgënjim politik në Prishtinë, por në të njëjtën kohë dobësimi i ndikimit rus në Serbi mund të jetë në interesin afatgjatë të sigurisë së Kosovës dhe rajonit.
Varga tha se Prishtina duhet ta shohë këtë proces me kujdes dhe të shmangë një shkëputje emocionale nga Ukraina.
Sipas tij, dy vendet kanë më shumë interesa dhe përvoja të përbashkëta sesa dallime.
“Albanians in Kosovo and Ukrainians need to overcome this moment of geopolitical contradiction and misunderstanding,” tha Varga në intervistën për BalkanView.
Ai tha se çështja e njohjes mund të mbetet e ngrirë për sa kohë lufta vazhdon, por jo domosdoshmërisht përgjithmonë.
Në vlerësimin e tij, një Ukrainë që del nga lufta me integritetin e saj territorial të mbrojtur do të ketë shumë më tepër hapësirë për të rishikuar politikën ndaj Kosovës.
Deri atëherë, Kyiv do të vazhdojë të balancojë mes mbështetjes së vet për parimin e integritetit territorial dhe interesit strategjik për të ndërtuar marrëdhënie me Kosovën, Shqipërinë dhe pjesën tjetër të Ballkanit Perëndimor.
Për Vargën, kjo është pikërisht natyra e diplomacisë së sotme në rajon: më pak aleanca të pandryshueshme dhe më shumë marrëdhënie të ndërtuara mbi interesa konkrete, siguri dhe nevojën për të kufizuar ndikimin rus.
