Pentagoni kishte bërë një vlerësim se shkëmbimi i njerëzve dhe territoreve ishte i pamundur pa gjakderdhje të madhe, ndërsa ndarja e Shkupit do të shkaktonte humbjet më të mëdha në njerëz, ka thënë dikur ish-presidenti Stevo Pendarovski në një intervistë për „Fokus“. Ndërkaq, një nga liderët e opozitës, Arben Taravari, kishte deklaruar: „Shkëmbimi i territoreve nuk varet nga ne, këtë e bëjnë shumë më të mëdhenj se ne. Ne jemi lojtarë të vegjël për gjëra të tilla, por për riorganizimin e brendshëm mund të flasim. Për kufijtë, para se dikush të flasë, duhet të ulet me NATO-n…“. Kjo temë kontroverse u rikthye në vëmendje nga Ali Ahmeti dhe Vllado Buçkovski me rastin e 25-vjetorit të nënshkrimit të Marrëveshjes Kornizë.
Ish-presidenti Stevo Pendarovski, i cili më herët kishte qenë këshilltar për siguri kombëtare i dy paraardhësve të tij – Branko Cërvenkovskit dhe Boris Trajkovskit (Trajkovski ishte në krye të shtetit gjatë konfliktit të armatosur dhe nënshkrimit të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, ndërsa Pendarovski në atë kohë ishte pjesë e MPB-së), konsideron se arsyeja kryesore për dështimin ose mosrealizimin e idesë për ndarjen e Maqedonisë në vitin 2001 ishte kundërshtimi i faktorit ndërkombëtar.
– VMRO-DPMNE në vitin 1993 ishte kundër hyrjes sonë në OKB me referencën. Edhe sot ajo parti thotë se nuk na duhej as Marrëveshja Kornizë, edhe pse e nënshkroi. A mendon dikush se, nëse nuk do të hynim në OKB, sot do të ishim shtet i pavarur? A mendon dikush se do të ishte më mirë nëse do të vendosnim për zgjidhje ushtarake në vitin 2001, kur pak mungonte që të hynim në një luftë totale dhe të kishim kufi te Grupçini? VMRO-DPMNE sot po bën të njëjtin gabim me BE-në, si në vitin 1993 dhe 2001.
Sipas dëshmive të disa prej aktorëve, pala tjetër e kishte refuzuar atë ide për ndarje, sepse nuk dëshironte të merrte një territor aq të vogël. Sipas meje, vendimtar ishte kundërshtimi i faktorit ndërkombëtar. Pentagoni kishte bërë një vlerësim se shkëmbimi i njerëzve dhe territoreve ishte i pamundur pa gjakderdhje të madhe, ndërsa ndarja e Shkupit do të shkaktonte humbjet më të mëdha në njerëz, pasi përqendrimi më i madh i shqiptarëve jeton në Shkup, mbi 100 mijë – kishte deklaruar Pendarovski në një intervistë për „Fokus“ në vitin 2023.
Ndërkohë, tema e ndryshimit të kufijve të shtetit, përkatësisht shkëmbimit të territoreve dhe popullsisë gjatë konfliktit të armatosur të vitit 2001, u rikthye në vëmendje pasi lideri i BDI-së, Ali Ahmeti, i cili ishte drejtues i UÇK-së në vitin 2001, deklaroi se në atë kohë kishte pasur përpara një projekt për ndarjen e Maqedonisë, të miratuar nga udhëheqja e atëhershme shtetërore. Megjithatë, siç tha ai, e kishte refuzuar, sepse në të kundërtën ai do të gjendej në një shtet tjetër, së bashku me një pjesë të shqiptarëve të Maqedonisë.
– E dua Maqedoninë, zoti Buçkovski, po aq sa e doni edhe ju. Ky është vendi im, këtu janë gjyshi, stërgjyshi, gjyshja dhe stërgjyshja ime, po aq sa e do Cërvenkovski, po aq sa e do Hristijan Mickoski. Prandaj, larg Marrëveshjes së Ohrit, kushdo që përpiqet ta shkatërrojë gjuhën shqipe, ta shkatërrojë përfaqësimin e drejtë dhe adekuat… Po, unë e kisha projektin për ndarjen dhe e kisha të miratuar nga autoritetet më të larta, por nuk e pranova, sepse shqiptarët e Shkupit nuk do të ishin me mua. Unë do të isha në Shqipëri, ndërsa Shkupi, Kumanova, Struga, Kërçova, Prilepi, Velesi, të gjitha këto do të ishin jashtë kufijve të Shqipërisë – deklaroi Ahmeti.
Në fakt, këtë deklaratë ai e bëri gjatë një tribune me rastin e 25-vjetorit të nënshkrimit të Marrëveshjes Kornizë, ku foli edhe ish-kryeministri, ish-ministri i Mbrojtjes dhe lideri i LSDM-së, Vllado Buçkovski. Sipas tij, konflikti i armatosur nuk kishte filluar vetëm për të drejtat e shqiptarëve, por, siç theksoi, në fillim kishte ekzistuar tendenca që duhej të pushtohej territor dhe të bëhej përpjekje për ndarjen e Maqedonisë, pas së cilës ishte përfshirë bashkësia ndërkombëtare.
– Përfshirja e bashkësisë ndërkombëtare, shfaqja fillestare, disi e kujdesshme, e propozimit të parë të Frovikut se do të kishte çarmatim dhe më pas duhej të zhvillohej një proces serioz politik, u drejtua nga bashkësia ndërkombëtare në një mënyrë që e afroi edhe Ahmetin, nga terrorist, ekstremist dhe drejtues i UÇK-së, drejt shndërrimit në lider të një partie politike, duke marrë parasysh disponimin e shqiptarëve në atë moment… Konflikti i armatosur në fillim nuk u hap vetëm për të drejtat e shqiptarëve. Ndoshta ekzistonte tendenca që duhej të pushtohej territor – tha Buçkovski.
Për këtë temë kontroverse është rikujtuar edhe ajo që kishte zbuluar Lubço Georgievski, i cili ishte kryeministër dhe lider i VMRO-DPMNE-së në pushtet gjatë konfliktit të armatosur të vitit 2001. Në një intervistë për „Fokus“ në vitin 2023, ai foli për mënyrën se si ishte zhvilluar kjo ide dhe cilët aktorë politikë dhe jopolitikë ishin përfshirë ose kishin qenë në dijeni të konceptit.
– Kur filloi sulmi nga Kosova drejt Maqedonisë dhe më pas iu bashkuan disa struktura edhe brenda Maqedonisë, edhe pse duhet të them se në fillim kjo ecte ngadalë dhe kryesisht bëhej fjalë për forca të importuara… Në të gjitha ato biseda arritëm në të njëjtin përfundim, në disa vende dhe në disa nivele. Dhe ai ishte: nëse shqiptarët nuk duan të jetojnë me ne, atëherë, si në çdo martesë ku gjërat nuk funksionojnë, të provojmë të ndahemi. Së dyti, ishte e qartë se e gjithë bota perëndimore, jo vetëm që nuk na ndihmonte, por qëndronte në anën e shqiptarëve.
Me distancën e kohës mund të them se ideja nuk ishte për ndarjen e Maqedonisë, por për shkëmbim territoresh dhe popullsie. Nga pala maqedonase ideja ishte Tetova, Gostivari dhe Dibra, me disa fshatra plus-minus. Pra, pa Kërçovën, Strugën, Shkupin dhe Kumanovën. Ndërsa nga pala shqiptare të kërkohej realisht një pjesë shumë më e vogël, por e rëndësishme për ne – pjesa rreth Prespës, ku jetojnë maqedonas, dhe në njëfarë mënyre të përfshihej i gjithë Liqeni i Prespës – tha Georgievski.
Duke iu përgjigjur pyetjes se në çfarë niveli ishin zhvilluar këto bisedime, përkatësisht nëse bëhej fjalë për diskutime të mbyllura dhe joformale apo nëse ishte diskutuar në Qeveri, ai tha se në nivel qeveritar nuk ishte diskutuar, por se për këtë kishte pasur pajtim mes funksionarëve më të lartë shtetërorë të asaj kohe. Ai përmendi Boris Trajkovskin dhe Branko Cërvenkovskin, por edhe Dosta Dimovskën, Stojan Andovin, Arben Xhaferin, si dhe tre akademikë. Sipas tij, në dijeni kishin qenë edhe persona nga kisha, por nuk zbuloi se për kë bëhej fjalë.
– Në nivel të Qeverisë nuk flitej, por për atë bisedë kishte pajtim mes meje si kryeministër, Boris Trajkovskit si president, ndërsa Stojan Andov dhe Dosta Dimovska ishin të përfshirë në atë diskutim. Të gjithë kishin qëndrim pozitiv. Nuk është ndonjë sekret që Trajkovski vetë i kishte thënë Zoran Dimitrovskit, madje pa u konsultuar me mua, që ta publikonte këtë në gazetën „Veçer“. Gjithashtu, mendoj se Trajkovski e kishte diskutuar këtë edhe me Branko Cërvenkovskin.
Nga ana tjetër, duhet të them se, pavarësisht nesh, në një takim me tre akademikë – ku ishin kryetari i MANU-së, Gjorgji Efremov, Gjorgji Stardelev dhe Bllazhe Ristovski – të tre e mbështetën këtë ide para meje pa asnjë presion. Madje, iniciativa për bisedën kishte ardhur prej tyre. Efremovi mbeti konsekuent deri në fund në mbështetjen e idesë, ndërsa dy të tjerët u tërhoqën nga diskutimi. Gjithashtu, duhet të them se edhe disa figura të kishës ishin në dijeni, që të mos i komprometoj, por bëhej fjalë për figura shumë të rëndësishme të kishës, të cilat gjithashtu thanë se në atë moment kjo mund të ishte një zgjidhje.
Kjo ide nuk ishte një ide aventurizmi, por e njerëzve më përgjegjës që në atë kohë drejtonin shtetin dhe që, në njëfarë mënyre, spontanisht vlerësuan se kjo ishte zgjidhje për atë moment, por edhe për të ardhmen e Maqedonisë. Ia paraqita idenë Arben Xhaferit. Ia hapa këtë çështje. Ai më tha se për të kjo mund të ishte një lloj zgjidhjeje, por se duhej të bisedonte. Me kë bisedoi, në çfarë niveli dhe ku, nuk e di. Por, pas rreth dhjetë ditësh, më tha se në atë moment nuk mund ta vazhdonte më atë bisedë.
Georgievski shtoi se komunikatat e para të UÇK-së flisnin për luftë për territor dhe dëbim të maqedonasve nga disa qytete, jo vetëm nga tre qytetet e përmendura, por edhe nga zona më të gjera. Ai tha se shteti kishte organizuar rezistencën dhe se periudha e konfliktit ishte shfrytëzuar edhe për furnizim me armë. I pyetur nëse sot mendon se shteti do të ishte më mirë po të ishte realizuar koncepti i shkëmbimit që kishte propozuar dikur, ai u përgjigj shkurt: „Po!“.
Duke folur për mundësinë që një bllokim i madh në procesin e integrimit evropian të sillte në skenë koncepte politike radikale, lideri i Aleancës për Shqiptarët, Arben Taravari, në një intervistë për „Fokus“, kishte thënë se në rrethana të tilla mund të shfaqej ndonjë parti që do të fliste për ndarjen e Maqedonisë. Megjithatë, sipas tij, një gjë e tillë ishte e pamundur.
– Nuk është mirë për Maqedoninë që të mos kalojnë ndryshimet kushtetuese, sepse nëse Shqipëria ndahet, ne do të mbetemi me Kosovën, ku realisht ekzistojnë probleme, dhe me Bosnjë e Hercegovinën, e cila është një shtet i padefinuar. Do të mbetemi një shtet ku shpresa po vdes. Kur keni një të majtë ekstreme, në mënyrë reciproke do të lindë një e djathtë radikale, qoftë në ndonjë nga partitë që ekzistojnë ose në një parti të re. Do të hapet Kutia e Pandorës.
Ashtu siç doli Levica te maqedonasit, garantoj – le të dalë një parti shqiptare dhe të thotë se është kundër shtetit, se do ta ndajmë, do të bëjmë kështu e ashtu, menjëherë do të marrë vota. Kjo është mënyra më e thjeshtë për të marrë vota te blloku shqiptar. Nuk flasim për luftë, këtu nuk ka më as kush të luftojë, por për organizimin e shtetit është legjitime të flitet. Këto janë tema interesante që, si zinxhir, do të lidhen me Kosovën dhe Bosnjë e Hercegovinën, ju garantoj.
Riorganizim për gjithçka. Sipas rajoneve. Decentralizim më i madh, defiskalizim. Kantonizim, nuk e di çfarë. Unë absolutisht mendoj se decentralizimi është i domosdoshëm për ne. Ne jemi shteti më i centralizuar në Evropë. Rikthimi i Kushtetutës së vitit 1974 do të ishte ideal. Atëherë komunat zgjidhnin kryetarët e komunave, kryetarët e gjykatave, shefin e policisë. Dhe, nëse duhet, të zgjidhen edhe në zgjedhje.
Edhe në spital. Ministri kurrë nuk mund ta dijë se çfarë nevoje ka në Berovë apo Ohër. Tani vetëm drejtorët e shkollave zgjidhen nga kryetari i komunës, ndërsa investimet kapitale i bën Qeveria. Ne kemi komuna jofunksionale. Unë kam thënë – Maqedonisë i duhet një Kushtetutë e re, por jo nën presion dhe me nxitim. Le të ulen ekspertët, partitë, le të hapet debat me qytetarët. Le t’i hapim temat se si mund të organizohemi më mirë… – kishte thënë Taravari.
Sa i përket çështjes së ndryshimit të kufijve dhe tezave të ngjashme, ai kishte deklaruar:
– Shikoni, shkëmbimi i territoreve nuk varet nga ne, këtë e bëjnë shumë më të mëdhenj se ne. Ne jemi lojtarë të vegjël për gjëra të tilla, por për riorganizimin e brendshëm mund të flasim. Për kufijtë, para se dikush të flasë, duhet të ulet me NATO-n. Kufijtë do të zhduken kur të bëhemi anëtarë të BE-së, atëherë të gjithë do të jemi në shtetet tona të mëdha.
Ndërkohë, është prononcuar edhe Menduh Thaçi, lideri i PDSH-së, e cila sot është një parti margjinale, por që ishte pjesë e strukturave qeverisëse gjatë konfliktit të vitit 2001. Lideri i atëhershëm i saj, Arben Xhaferi, ishte një nga nënshkruesit e Marrëveshjes Kornizë.
Edhe pse në një intervistë Xhaferi kishte deklaruar se, nëse nuk do të kishte shpërthyer konflikti i armatosur, ai dhe Georgievski do ta kishin ndarë shtetin përmes një marrëveshjeje paqësore, Thaçi tani pretendon se një plan i tillë në letër nuk kishte ekzistuar.
– Për ndarjen e Maqedonisë nuk ka ekzistuar asnjë dokument. Kjo ishte ide e disa pseudoakademikëve, të instruktuar nga UDB-ja e Serbisë. Kjo nuk ishte ide e Akademisë së Shkencave, dhe as Arben Xhaferi nuk kishte dokument, sepse një dokument i tillë nuk ekziston. Ali Ahmetit atëherë UDB-ja i kishte thënë: ky është rruga përmes së cilës mund ta rrëzosh organizimin politik të shqiptarëve. Dhe ai flet pa bazë, duke thënë se gjoja ka ekzistuar një dokument – deklaroi ditët e fundit Thaçi.
