Raporti i fundit i Sekretariatit të Komunitetit të Energjisë për Planet Kombëtare të Energjisë dhe Klimës 2025–2030 nxjerr në pah një avantazh të rëndësishëm të Shqipërisë: ndryshe nga shumica e vendeve të rajonit, vendi duket se është në trajektoren e duhur për të përmbushur objektivat e vitit 2030 si për konsumin primar, ashtu edhe për konsumin final të energjisë.
Por rëndësia e këtij konstatimi shkon përtej përmbushjes së një objektivi teknik. Nëse ky avantazh kombinohet me investime të mëdha private, zhvillimin e kapaciteteve të reja prodhuese, magazinimin e energjisë dhe forcimin e rrjeteve, Shqipëria ka mundësinë të pozicionohet si një prej qendrave kryesore energjetike të Ballkanit Perëndimor.
Avantazhi i parë i Shqipërisë është vetë struktura e sistemit energjetik. Vendi ka një bazë të fortë hidroenergjetike dhe një sektor elektrik që tashmë mbështetet gjerësisht te burimet e rinovueshme. Kjo e vendos Shqipërinë në një pozicion shumë më të favorshëm se ekonomitë rajonale që ende duhet të ndërmarrin një transformim shumë më të thellë të sektorit të energjisë për të reduktuar varësinë nga lëndët fosile.
Në këtë kuptim, Shqipëria nuk nis nga zero. Ajo ka një aset strategjik që po bëhet gjithnjë e më i vlefshëm në ekonominë evropiane: energjinë elektrike të prodhuar nga burime me emetime të ulëta. Ndërsa industria evropiane po kërkon gjithnjë e më shumë energji të pastër për elektrifikimin e proceseve industriale, transportit dhe sektorëve të tjerë, vendet që kanë kapacitete të mëdha të energjisë së rinovueshme do të kenë një avantazh konkurrues.
Këtu qëndron edhe mundësia më e madhe për Shqipërinë. Objektivi i parashikuar në planin kombëtar për pjesën e energjisë së rinovueshme në konsumin final bruto të energjisë elektrike arrin në 178.1% në vitin 2030. Edhe pse kjo shifër lidhet me eksportet e energjisë dhe nuk duhet interpretuar si konsum i brendshëm, ajo tregon potencialin që Shqipëria mund të ketë për të prodhuar më shumë energji të rinovueshme sesa nevojat e saj të brendshme.
Nëse ky potencial shfrytëzohet në mënyrë të koordinuar, Shqipëria mund të kalojë gradualisht nga një vend që eksporton energji elektrike në periudha me prodhim të lartë hidroenergjetik në një platformë rajonale të energjisë së pastër.
Kjo kërkon, megjithatë, një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si shihet sektori. Energjia nuk duhet të trajtohet vetëm si një sektor publik apo si një çështje e sigurisë së furnizimit. Ajo duhet të shihet si një industri strategjike që mund të tërheqë miliarda euro kapital privat, të krijojë industri të reja dhe të rrisë konkurrueshmërinë e ekonomisë shqiptare.
Pikërisht këtu Shqipëria ka një dritare mundësie.
Investimet private në fotovoltaikë dhe energjinë eolike mund të rrisin ndjeshëm kapacitetet prodhuese, duke diversifikuar një sistem që historikisht është mbështetur shumë te hidrocentralet. Diversifikimi është veçanërisht i rëndësishëm për Shqipërinë, sepse prodhimi hidroenergjetik varet nga kushtet hidrologjike. Në vitet me reshje të pakta, prodhimi bie dhe vendi mund të detyrohet të importojë energji me kosto të lartë. Një sistem ku hidroenergjia kombinohet me diellin, erën dhe magazinimin do të ishte shumë më elastik ndaj këtyre luhatjeve.
Në këtë pikë hyn një tjetër industri me potencial të jashtëzakonshëm: bateritë dhe magazinimi i energjisë.
Nëse Shqipëria dëshiron të bëhet eksportuese e qëndrueshme e energjisë së rinovueshme, nuk mjafton të ndërtojë parqe diellore dhe eolike. Energjia duhet të jetë e disponueshme edhe atëherë kur dielli nuk ndriçon apo era nuk fryn. Investimet në bateri, hidrocentrale me pompim dhe teknologji të tjera të magazinimit mund ta shndërrojnë energjinë e rinovueshme nga një burim i ndërprerë në një aset shumë më të parashikueshëm dhe të tregtueshëm.
Kjo do t’i jepte Shqipërisë një avantazh të rëndësishëm në tregun rajonal.
Por për të realizuar këtë potencial duhet të zhvillohet edhe infrastruktura e transmetimit. Nuk ka shumë kuptim të ndërtohen mijëra megavat kapacitete të reja nëse rrjeti nuk është në gjendje ta transportojë dhe eksportojë energjinë. Prandaj investimet në rrjet duhet të ecin paralelisht me investimet private në prodhim.
Lidhjet ndërkufitare me Kosovën, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe më tej me tregun evropian janë pjesë e kësaj strategjie. Një Shqipëri me kapacitete të mëdha të energjisë së rinovueshme dhe lidhje të forta me tregjet rajonale do të kishte mundësi të shiste energjinë aty ku çmimi dhe kërkesa janë më të favorshme.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një kohë kur Evropa po përpiqet të reduktojë varësinë nga karburantet fosile dhe të rrisë sigurinë energjetike. Shqipëria, për shkak të pozicionit gjeografik, burimeve natyrore dhe perspektivës së integrimit evropian, mund të bëhet pjesë e kësaj arkitekture të re energjetike.
Por potenciali nuk kufizohet vetëm te eksporti i energjisë elektrike.
Një hap edhe më ambicioz do të ishte përdorimi i energjisë së lirë dhe të pastër për të tërhequr industri të reja në Shqipëri. Nëse vendi arrin të ofrojë energji të qëndrueshme, me çmime konkurruese dhe me origjinë të rinovueshme, ai mund të bëhet më tërheqës për qendra të të dhënave, industri përpunuese, teknologji të gjelbra dhe aktivitete të tjera me konsum të lartë energjie.
Në një ekonomi evropiane që po elektrifikohet me shpejtësi, energjia po bëhet një faktor po aq i rëndësishëm sa infrastruktura, fuqia punëtore dhe taksat në vendimet e investitorëve. Një kompani që kërkon të ndërtojë një impiant të ri nuk kërkon vetëm tokë dhe fuqi punëtore. Ajo kërkon furnizim të sigurt dhe afatgjatë me energji.
Këtu Shqipëria mund të ndërtojë një avantazh të ri konkurrues.
Raporti i Komunitetit të Energjisë e bën këtë mundësi edhe më të dukshme, sepse vlerëson se vendet e rajonit do të kenë nevojë për rreth 151 miliardë euro investime për zbatimin e planeve të tyre energjetike dhe klimatike. Me financimin publik që pritet të mbulojë vetëm një pjesë të kësaj shume, kapitali privat do të jetë vendimtar.
Për Shqipërinë, kjo nuk duhet parë si problem, por si mundësi.
Nëse Qeveria arrin të krijojë një kuadër të qëndrueshëm rregullator, procedura të shpejta dhe transparente, akses të parashikueshëm në rrjet dhe mekanizma të qartë për shitjen e energjisë, kapitali ndërkombëtar mund të luajë një rol shumë më të madh në transformimin e sektorit.
Investitorët nuk kërkojnë domosdoshmërish subvencione. Ata kërkojnë parashikueshmëri.
Nëse një investitor mund të ndërtojë një park fotovoltaik apo eolik dhe të ketë siguri për lejet, lidhjen me rrjetin, kontratat e shitjes së energjisë dhe rregullat fiskale për një periudhë të gjatë, Shqipëria bëhet një destinacion shumë më interesant për kapitalin evropian dhe ndërkombëtar.
Kjo është edhe pika ku Shqipëria mund të diferencohet nga vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor. Nuk mjafton të ketë burime natyrore. Edhe vendet e tjera të rajonit kanë potencial diellor, hidroenergjetik ose eolik. Avantazhi konkurrues do të vijë nga aftësia për ta kthyer këtë potencial në projekte konkrete, të financueshme dhe të lidhura me tregjet evropiane.
Raporti, megjithatë, evidenton një dobësi që Shqipëria duhet ta adresojë. Vendi ka objektiva shumë ambicioze për energjinë e rinovueshme, por ende nuk ka dhënë të njëjtin nivel detajimi për trajektoren e kapaciteteve të instaluara dhe masat konkrete për realizimin e tyre.
Kjo është një pikë kritike.
Një objektiv prej 178.1% është ambicioz, por investitorët kanë nevojë të dinë se sa megavat do të ndërtohen, në cilat teknologji, në cilat zona, kur do të lidhen me rrjetin dhe si do të shitet energjia e prodhuar. Pa këtë informacion, objektivi mbetet një deklaratë politike dhe jo një plan investimi.
Shqipërisë i duhet, pra, një plan energjetik që të flasë jo vetëm për objektiva, por edhe për projekte.
Një plan ku të jetë e qartë se cilat zona do të zhvillohen për energjinë diellore dhe eolike, sa kapacitete të reja kërkohen, sa investime nevojiten për rrjetin, sa magazinim duhet të ndërtohet dhe çfarë kapacitetesh ndërkufitare duhen për eksportin.
Nëse kjo bëhet, sektori energjetik mund të shndërrohet në një prej motorëve kryesorë të investimeve të huaja direkte në Shqipëri gjatë dekadës së ardhshme.
Dhe këtu qëndron mundësia strategjike: Shqipëria mund të mos jetë vendi më i madh i Ballkanit, por mund të bëhet një prej vendeve më të rëndësishme energjetikisht për rajonin.
Një sistem i bazuar në hidroenergji, diell dhe erë, i mbështetur nga bateritë dhe kapacitetet e magazinimit, i lidhur me tregjet e Kosovës, Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut dhe më tej me Bashkimin Evropian, do ta poziciononte Shqipërinë në një rol krejt tjetër.
Nga një ekonomi që importon energji në periudha të caktuara, në një eksportues të qëndrueshëm. Nga një treg i vogël periferik, në një nyje rajonale. Dhe nga një vend që thjesht përmbush objektivat evropiane, në një vend që përfiton ekonomikisht nga tranzicioni energjetik evropian.
Por për këtë nevojitet një strategji e qartë: kapacitetet prodhuese duhet të rriten, rrjeti duhet modernizuar, magazinimi duhet zhvilluar, tregu duhet liberalizuar dhe kapitali privat duhet të vendoset në qendër të transformimit.
Nëse Shqipëria arrin t’i bëjë këto në mënyrë të koordinuar, objektivat e vitit 2030 mund të jenë shumë më tepër se një detyrim i Komunitetit të Energjisë. Ato mund të jenë pikënisja e një modeli të ri ekonomik.
Një model ku avantazhi i Shqipërisë nuk matet vetëm me sa energji prodhon, por me sa investime tërheq, sa industri krijon dhe sa rëndësi fiton në tregun energjetik rajonal.
Në një Ballkan Perëndimor që do të ketë nevojë për gjithnjë e më shumë energji të pastër, Shqipëria ka mundësinë reale të mos ndjekë tranzicionin energjetik të rajonit, por ta udhëheqë atë.
