Dino Salihoviq (16), Safet Fejziq (17), Azemir Alispahiq (17), Juso Deliq (25), Smail Ibrahimoviq (35) dhe Sadik Salkiq (36).
U vranë në verën e vitit 1995 sepse ishin myslimanë. U vranë sepse Ratko Mlladiq kishte premtuar hakmarrje ndaj “turqve”, u vranë sepse Radovan Karaxhiq e shikonte të gjithë këtë në heshtje.
Pas rënies së Srebrenicës, një numër i madh civilësh përfunduan në robëri serbe, ndërsa mijëra burra u vranë. Shumë prej tyre thjesht u pushkatuan dhe u hodhën në gropa ose lumenj, por disa u vranë edhe pranë vijave të frontit për të fshehur krimin monstruoz të vrasjes së civilëve. Për vrasjen e gjashtë civilëve të përmendur në fillim të këtij teksti, u dënuan pjesëtarët e njësisë paramilitare “Akrepat”.
Slobodan Mediç “Boca”, komandanti i “Akreprave”, gjatë gjykimit foli për historinë e njësisë së tij, megjithëse dy deklaratat e tij për këtë çështje ndryshojnë pjesërisht. Gjatë marrjes në pyetje më 28 mars 2003, ai deklaroi:
“Njësia Akrepat u formua në vitin 1991 si pjesë e Ushtrisë së Jugosllavisë, si njësi e rregullt, dhe veproi në territorin e Bosnjës dhe Kroacisë. Pas përfundimit të operacioneve luftarake në Bosnjë dhe Kroaci, ajo u transferua në Serbi, ndërsa personeli u tërhoq. Bërthama e njësisë u ruajt, ashtu siç kërkonin rregullat dhe udhëzimet që morëm, në mënyrë që t’u siguronim njerëzve një jetë normale.”
Disa muaj më vonë, më 5 dhjetor, komandanti Boca dha një përgjigje tjetër:
“Njësia Akrepat u themelua në maj të vitit 1992, si sigurim i ‘Industrisë së Naftës së Krajinës’, dhe në këtë rol qëndroi nga viti 1992 deri më 1996. Pas kësaj, pasi unë kërkova që njësia ime të ishte pjesë e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë, Akrepat hynë në rezervën e Njësive Speciale Antiterroriste të MPB-së së Serbisë.”
Ndryshe, dihet se burimet e naftës në Sllavoninë Lindore gjatë luftës ishin një burim fitimprurës të ardhurash për presidentin e Republikës Serbe të Krajinës, Goran Haxhiq, dhe për të vrarin Zhelko Razhnatoviq “Arkan”, sipas një shkrimi të revistës serbe “Vreme” me titull “Kafshimi i Akrepit”.
Publiku serb nuk tregoi interes të madh për njësinë “Akrepat” deri në shfaqjen e videos së ekzekutimit të gjashtë boshnjakëve në vitin 2005. Deri atëherë, emri i tyre lidhej kryesisht me krimin ndaj shqiptarëve të Kosovës në Podujevë në vitin 1999. Në vitin 2005, menjëherë pas publikimit të videos së ekzekutimit, në opinion u rihap debati mbi rolin e shtetit serb gjatë spastrimit etnik në Bosnjë dhe mbi gjenocidin në Srebrenicë.
Pjesëtarët e “Akreprave” që shfaqeshin në video u arrestuan shumë shpejt, ndërsa Pero Petraševiq madje dha deklaratë gjatë hetimit ku pranoi gjithçka. Një pjesë e dëshmisë së tij u publikua në emisionin “Insajder”.
“Një mëngjes më zgjuan, nuk e di kush. Kur shikova, pasi isha në katin e sipërm, Boca m’u drejtua: zbrit poshtë, kam një detyrë për ju. E kishte fjalën për ne, sigurimin. Kur zbrita, pashë një kamion dhe atëherë ai dha urdhër të shkonim. Nuk tha ku. Me siguri shoferët e dinin gjithçka, që duhej t’i vrisnim ata njerëz. Në fillim nuk e pashë sa ishin, më pas pashë se ishin gjashtë. Ata ishin shtrirë në kamion. Mediç tha se ishin ushtarë, myslimanë të kapur rob. Kishin veshje civile, mendoj se një ose dy kishin çizme ushtarake.”
Videoja tronditëse është ende e disponueshme në internet, edhe pse për vite me radhë ishte fshehur në koleksione private filmash. Madje ekzistonte edhe një teori se diku në Serbi një videotekë e jepte me qira regjistrimin e vrasjes së civilëve.
Përveç sharjeve ndaj myslimanëve të lidhur dhe të frikësuar, të shtënave mbi kokat e tyre si formë torture para vdekjes, ndoshta fjalia më e rëndë në film është:
“Nëse gabon, ti je i radhës në film.”
Ajo përmbledh të gjithë mizorinë dhe shpërfilljen pothuajse të paparë ndaj jetës njerëzore.
Më vonë Petraševiq do të thoshte se pendohej për gjithçka, se kurrë nuk kishte planifikuar të vriste njerëz të paarmatosur, por se “urdhrat duhen zbatuar”.
Është e pabesueshme që publikimi i videos dhe më pas gjykimi ndaj “Akreprave” u përdor nga autoritetet dhe i gjithë establishmenti në Beograd përmes sistemit të tyre gjyqësor për të relativizuar krimin në Srebrenicë dhe përfshirjen e tyre në krimin më të madh në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore, thuhet në një analizë të publikuar nga Peščanik.net.
Menjëherë pas transmetimit të videos, në Parlamentin e Serbisë filloi debati mbi gjenocidin në Srebrenicë. Propozimi i deputetëve Zharko Koraq dhe Natasha Miçiq për miratimin e një deklarate për Srebrenicën, ku do të dënoheshin krimet e kryera nga serbët ndaj banorëve të Srebrenicës, u refuzua nga pothuajse të gjitha partitë politike në parlament.
Kryetari i atëhershëm i Kuvendit të Serbisë, Predrag Markoviq, iu përgjigj kësaj nisme:
“Kuvendi i Serbisë nuk mund të jetë kompetent të diskutojë për një ngjarje të veçantë, e cila për më tepër ka ndodhur jashtë territorit tonë.”
Videoja hapi gjithashtu një çështje shumë të rëndësishme dhe tabu në Serbi: përgjegjësinë e Kishës Ortodokse Serbe.
Në fillim të regjistrimit shihet një ritual bekimi i pjesëtarëve të njësisë “Akrepat”, pak para nisjes në mision. Në video shihet ati Gavrilo, igumeni i manastirit Privina Glava, duke i bekuar pjesëtarët e njësisë me fjalët:
“Vëllezër, turqit po ringjallen. Duan shenjtëritë serbe. Jepi ushtrisë sate besnike forcë për të mposhtur popullin armik.”
Për të shmangur një debat më serioz mbi pasojat e videos, politikanët dhe figura të tjera publike nisën një tjetër lloj diskutimi mbi gjenocidin në Srebrenicë.
Ministri i Brendshëm Dragan Joçiç u mor me “psikanalizë”:
“Ata ishin infantilë, donin të mburreshin.”
Milorad Vuçeliq, funksionar i lartë i Partisë Socialiste të Serbisë, u mor me çështjen e fajit:
“Bëhet fjalë për imponim të fajit, sepse është përvjetori i dhjetë i Srebrenicës, sepse fillojnë negociatat për statusin e Kosovës, sepse krijohet atmosferë për kapjen eventuale të Mlladiqit. Prandaj dikush e ka fshehur këtë krim deri tani.”
Për publikimin e videos, Milorad Milçiq nga Partia Radikale Serbe fajësoi një pjesë të organizatave joqeveritare në Serbi dhe kërkoi që të “përcaktohej se çfarë lidhjeje kishin Natasha Kandiq, drejtoresha e Fondit për të Drejtën Humanitare, Sonja Biserko dhe Sonja Liht me prostitucionin dhe tregtinë e qenieve njerëzore”.
Presidenti i ardhshëm i Serbisë, Tomislav Nikoliq, ndjeu “dhimbje shpirtërore” për shkak të diskutimit publik mbi krimet serbe gjatë luftërave:
“Më dhemb që në Serbi të gjithë flasin për krimet që kanë kryer serbët, ndërsa askush nuk flet për krimet që kanë kryer myslimanët. Nëse dikush nga serbët në Republikën Serbe ka kryer krim, çfarë mëkati është ky për Serbinë?”
Pas kësaj, sekretari i atëhershëm i përgjithshëm i Partisë Radikale Serbe, Aleksandar Vuçiq, i cili më vonë do të bëhej kryeministër dhe president i Serbisë, deklaroi se:
“Qëllimi i fushatës mediatike që po zhvillohet kundër popullit serb dhe shtetit është kapja e papenguar e Ratko Mlladiqit dhe heqja formale e Republikës Srpska.”
Publikimi i videos dukshëm nisi procesin e relativizimit të rolit të shtetit serb në gjenocidin e Srebrenicës, por, në mënyrë edhe më të pabesueshme, edhe procesin e relativizimit të përgjegjësisë së vetë njësisë “Akrepat”.
Funksionari i lartë i Partisë Demokratike të Serbisë të Vojisllav Koshtunicës, Gjorgje Mamula, dha këtë shpjegim:
“Në video shihet se vetëm dy persona kanë qëlluar mbi të burgosurit, jo e gjithë njësia. Përgjegjësi duhet të mbajnë vetëm individët.”
Mamula tha gjithashtu se ishte e mundur që videon ta kishte shitur dikush nga vetë “Akrepat”:
“Videoja duket e tmerrshme dhe çdo krim duhet dënuar, por është interesante që në publik nuk shfaqen filma për vuajtjet e tmerrshme të serbëve në Sarajevë, Krajinë, në operacionet ‘Stuhia’ dhe ‘Blic’. Duhet që viktimat të jenë të njëjta, ndërsa për fajësinë le të vendosin gjykatat.”
Kështu, “Akrepat” u bënë një instrument në procesin e dëshmimit të pafajësisë së shtetit, sepse përmes kësaj njësie e gjithë përgjegjësia për Srebrenicën dhe krimet e tjera të kryera në emër të shtetit serb iu ngarkua një grupi individësh të sëmurë, të cilët gjoja kishin vepruar vetë, pa ndihmën e shtetit dhe pa motive politike.
Konkretisht, pavarësisht provave të shumta (video, dëshmi dëshmitarësh), shteti i Serbisë, përmes sistemit të vet gjyqësor, do të “dëshmonte” se ai dhe institucionet e tij shtetërore nuk kishin marrë pjesë në masakrën e Srebrenicës, por se krimet ishin kryer nga formacione paramilitare që praktikisht nuk ishin nën komandën e Serbisë dhe as të Republikës Srpska.
Në vendimin e gjykatës të prillit 2007, të marrë nga trupi gjykues i drejtuar nga gjyqtarja Gordana Bozhilloviq-Petroviq, përmendet teza se në krijimin e kësaj njësie mund të kishte marrë pjesë Republika Srpska e Krajinës, një entitet i panjohur ndërkombëtarisht. Në këtë mënyrë, një pjesë e vogël e fajit u zhvendos te kjo strukturë e zhdukur.
Në çfarë përfundimesh arriti trupi gjykues i drejtuar nga gjyqtarja Bozhilloviq-Petroviq?
Kryesuesja u mor me karakterin e luftës në Bosnjë, më pas me origjinën e viktimave, si dhe me njësinë “Akrepat”, krijimin dhe veprimtarinë e saj, gjë që nuk ishte detyrë e gjykatës.
Ajo përfundoi se lufta në Bosnjë dhe Hercegovinë ishte një luftë civile, komplekse në natyrën e saj, dhe se ishte e vështirë të përcaktohej saktësisht origjina e njësisë “Akrepat” dhe origjina e viktimave.
Për më tepër, në aktgjykimin për vrasjen e gjashtë banorëve të Srebrenicës, gjykata do të konstatonte edhe se të vrarët nuk i përkisnin viktimave të Srebrenicës.
Sipas gjykatës, nuk mund të përcaktohej qartë se nga vinin viktimat, pavarësisht dëshmive të shumta të familjarëve dhe të afërmve të tyre.
Familjet e viktimave dëshmuan në gjykatë se të vrarët ishin sjellë në Trnovo nga Srebrenica, nga e cila ishin zhdukur pas hyrjes së forcave serbe në atë qytet.
Thelbi i këtij vendimi ishte përpjekja për ta distancuar shtetin serb nga kjo njësi, e cila në një mënyrë ose tjetër ishte pjesë zyrtare e strukturave të tij.
Për përfshirjen e drejtpërdrejtë të Serbisë në gjenocidin e Srebrenicës ekzistojnë shumë dëshmi dhe indicie.
Kështu, në filmin e Lazar Stojanoviqit “Akrepat, një kujtim”, i transmetuar në televizionin B92 në ditën e shpalljes së aktgjykimit, njëri nga bashkëbiseduesit deklaron se në automjetet me të cilat të burgosurit u dërguan për ekzekutim kishte targa policie të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë me numrat:
M-606-…
Fati i njësisë “Akrepat” flet për qasjen e shtetit demokratik të Serbisë, i cili përmes gjykatave të veta, mediave të veta dhe me pjesëmarrjen e të gjithë elitës politike, përpiqet t’i dëshmojë opinionit vendas dhe ndërkombëtar se nuk kishte lidhje me krimet e kryera gjatë viteve ’90 në territorin e ish-Jugosllavisë.
Të gjithë mund të jenë fajtorë, por shteti i Serbisë kurrë.
Faji për vrasjet, nga Kroacia përmes Bosnjës deri në Kosovë, u hidhet formacioneve misterioze paramilitare, të cilat gjoja u krijuan vetë në zonat e luftës, pa ndihmën e shtetit.
Sipas kësaj logjike, spastrimi etnik rezulton të jetë kryer në nivel komunash, ndërsa krimet i kanë kryer vetëm individë të sëmurë.
Pikërisht rasti i “Akreprave” paraqet paradigmën e kësaj praktike.
Kjo njësi, që nga themelimi i saj e deri në fund, kontrollohej nga shteti serb.
Krijimi i saj u zhvillua nën mbikëqyrjen e funksionarëve të lartë të policisë serbe, të cilët në fund edhe e shpërbënë zyrtarisht.
Megjithatë, opinioni publik serb, gjykatat, partitë politike dhe figurat publike ishin të interesuara vetëm për një gjë: pafajësinë e shtetit.
I njëjti shtet që formoi njësinë “Akrepat”, përmes procesit gjyqësor para gjykatave të veta, arriti të “dëshmonte” pafajësinë e tij.
