Për gati 50 vjet, shkencëtarët janë përpjekur të shpjegojnë pse bretkosat filluan të zhdukeshin nga Pylli Atlantik i Brazilit, një nga rajonet më të pasura në botë për nga larmia e amfibëve. Duke filluar nga vitet 1970, studiuesit dokumentuan rënie dramatike të popullatave, por shkaku i këtyre humbjeve mbeti i paqartë.
Tani, shkencëtarët kanë zbuluar prova bindëse që tregojnë se një sëmundje kërpudhore vdekjeprurëse është shpjegimi më i mundshëm. Gjetjet, të publikuara në revistën Molecular Ecology, vijnë nga studiuesit e Qendrës për Gjenomikën e Ruajtjes në Kopshtin Zoologjik Kombëtar të Smithsonian-it dhe Institutin për Biologjinë e Ruajtjes (NZCBI), si dhe nga Universiteti Shtetëror i Pensilvanisë (PSU).
Shkaktari i dyshuar është kitridiomikoza, e njohur shpesh si sëmundja e kitridit, një sëmundje e shkaktuar nga kërpudha mikroskopike Batrachochytrium dendrobatidis. Shkencëtarët besojnë se ky patogjen e ka origjinën në Azi, përpara se të përhapej në mbarë botën gjatë viteve 1970 dhe 1980. Megjithatë, kërpudha nuk u identifikua dhe nuk u përshkrua zyrtarisht deri në vitin 1999, shumë kohë pasi kishin filluar rëniet shkatërruese të popullatave të amfibëve.
Deri atëherë, qindra specie amfibësh në mbarë botën ishin çuar drejt zhdukjes, ndërsa disa prej tyre ishin zhdukur tashmë. Meqenëse shumë popullata u shkatërruan përpara se shkencëtarët të zbulonin ekzistencën e kërpudhës, përcaktimi nëse ajo ishte përgjegjëse për këto zhdukje ka qenë veçanërisht i vështirë.
“Edhe pas gati 50 vjetësh, ende nuk jemi të sigurt se çfarë shkaktoi shumë prej zhdukjeve masive historike të amfibëve, duke i bërë këto rënie ndër rastet më të vjetra dhe më të pazgjidhura në epidemiologjinë e sëmundjeve të kafshëve të egra”, tha Jack Boyette, studiues pasuniversitar në NZCBI dhe doktorant në PSU, i cili drejtoi këtë studim.
Një mister 50-vjeçar në Pyllin Atlantik të Brazilit
Një nga këto mistere të kahershme lidhet me Stacionin Biologjik Boracéia në Pyllin Atlantik të Brazilit, ku popullatat e amfibëve pësuan rënie të rënda midis viteve 1979 dhe 1982.
Disa studiues kishin sugjeruar më parë se ndryshimet klimatike ose kushtet jashtëzakonisht ekstreme të motit mund të kishin shkaktuar zhdukjen e tyre. Megjithatë, gjetjet e reja sjellin prova se një sëmundje e re kërpudhore po përhapej në atë zonë pikërisht gjatë së njëjtës periudhë.
“Megjithëse faktorët mjedisorë mund të kenë luajtur një rol, gjetjet tona e lidhin më drejtpërdrejt këtë fenomen me kërpudhën e kitridit, duke treguar se përhapja e këtij patogjeni në rajon përkoi me zhdukjet e pashpjeguara të amfibëve”, tha Boyette.
Për të hetuar se çfarë kishte ndodhur, studiuesit iu drejtuan një burimi të papritur provash: bretkosave të ruajtura në koleksionet muzeale disa dekada më parë.
Muzeu Kombëtar i Historisë Natyrore i Smithsonian-it ruan ekzemplarë të mbledhur nga William Ronald Heyer, ish-kurator i amfibëve dhe zvarranikëve. Heyer kreu pesë ekspedita për mbledhjen e ekzemplarëve në Boracéia, përfshirë dy gjatë viteve 1970, përpara rënies së madhe të popullatave, dhe tri gjatë viteve 1980, pasi kishin ndodhur zhdukjet masive.
Këto kafshë të ruajtura u ofruan shkencëtarëve një mundësi të rrallë për të studiuar periudhën para dhe pas zhdukjeve misterioze. Duke analizuar ekzemplarë të mbledhur në periudha të ndryshme, studiuesit mund të hetonin se kur kishte mbërritur patogjeni dhe sa shpejt ishte përhapur ai.
Ekipi analizoi mostra nga më shumë se 370 amfibë të ruajtur, që përfaqësonin 17 specie, duke kërkuar prova të infeksionit nga kitridi dhe duke ndjekur se sa shpesh shfaqej kërpudha me kalimin e kohës.
Ekzemplarët muzealë zbulojnë një shpërthim vdekjeprurës të infeksionit kërpudhor
Rezultatet zbuluan një ndryshim të dukshëm. Asnjë nga ekzemplarët e mbledhur përpara vitit 1979 nuk tregonte shenja të infeksionit nga kitridi. Megjithatë, në mesin e ekzemplarëve të mbledhur gjatë viteve 1980, më shumë se gjysma rezultuan pozitivë për praninë e kërpudhës.
Kjo rritje e ndjeshme sugjeron se patogjeni mbërriti dhe u përhap në komunitetin lokal të amfibëve pothuajse në të njëjtën kohë kur popullatat e bretkosave po pësonin rënie drastike.
Por studiuesit zbuluan edhe një model befasues.
Speciet që pësuan rëniet më të rënda nuk shfaqën shenja të dallueshme infeksioni në ekzemplarët e ruajtur. Ndërkohë, speciet, popullatat e të cilave mbetën relativisht të qëndrueshme, shpesh e bartnin kërpudhën.
Në pamje të parë, këto gjetje mund të duket se bien ndesh me idenë se kitridi shkaktoi zhdukjet. Studiuesit besojnë se shpjegimi mund të qëndrojë te ndryshimet në mënyrën se si speciet e ndryshme reagojnë ndaj sëmundjes.
Disa bretkosa mund të kenë pasur natyrshëm aftësinë për ta toleruar infeksionin, duke u lejuar të mbijetonin edhe kur kërpudha ishte e pranishme. Nga ana tjetër, speciet më të ndjeshme mund të kenë ngordhur aq shpejt pas infektimit, saqë shumë pak ose aspak individë të infektuar nuk janë mbledhur për studim.
“Është e rëndësishme të kemi parasysh se jo të gjitha speciet pësuan humbje katastrofike në Boracéia”, tha Boyette. “Speciet që nuk pësuan rënie mund ta kenë toleruar natyrshëm kërpudhën, duke u infektuar pa pësuar vdekshmëri masive. Në të kundërt, speciet që pësuan rëniet më dramatike mund të kenë qenë aq të ndjeshme, saqë bretkosat e infektuara ngordhnin përpara se Heyer të kishte mundësi t’i mblidhte.”
Së bashku, rezultatet sugjerojnë se kitridi u përhap me shpejtësi mes bretkosave që kishin pasur pak ose aspak ekspozim të mëparshëm ndaj sëmundjes, me pasoja potencialisht shkatërruese për speciet që nuk ishin në gjendje t’i rezistonin infeksionit.
Koleksionet e ruajtura prej dekadash ndihmojnë në zgjidhjen e një rasti të vjetër të zhdukjes së kafshëve të egra
Për Michael Campana, specialist i gjenomikës në NZCBI, i cili kontribuoi në këtë studim, gjetjet dëshmojnë vlerën e jashtëzakonshme shkencore të muzeve të historisë natyrore.
Ekzemplarët e ruajtur shumë dekada më parë mund të përmbajnë prova biologjike që studiuesit e asaj kohe nuk kishin asnjë mundësi t’i identifikonin. Metodat moderne të analizimit tashmë bëjnë të mundur rishqyrtimin e këtyre koleksioneve dhe hetimin e shpërthimeve të sëmundjeve që kanë ndodhur shumë kohë përpara zbulimit të patogjenëve përgjegjës.
“Mbledhësit e ekzemplarëve muzealë nuk mund ta kishin parashikuar se sa të rëndësishme do të bëheshin koleksionet e tyre për sfidat moderne të ruajtjes së natyrës. Por, pa to, ne nuk do të mund të zbulonim patogjenë që kanë kaluar pa u vënë re për dekada dhe të rindërtonim shpërthime sëmundjesh që përndryshe do të mbeteshin mister”, tha Campana.
Kuptimi i këtyre shpërthimeve të së kaluarës mund t’i ndihmojë gjithashtu shkencëtarët të parashikojnë kërcënimet e ardhshme.
Një shqetësim në rritje lidhet me një tjetër patogjen kërpudhor, B. salamandrivorans, i cili po kërcënon popullatat e salamandrave në Evropë dhe mund të përbëjë një rrezik serioz për salamandrat në Amerikën e Veriut.
Duke rindërtuar mënyrën se si sëmundjet e mëparshme kërpudhore u shfaqën, u përhapën dhe ndikuan te speciet e ndryshme, studiuesit shpresojnë të përmirësojnë aftësinë e tyre për të identifikuar dhe për t’iu përgjigjur kërcënimeve të ngjashme përpara se ato të shkaktojnë dëme të përhapura.
Bretkosat e Brazilit tregojnë shenja befasuese rimëkëmbjeje
Pavarësisht humbjeve shkatërruese të regjistruara disa dekada më parë, gjetjet më të fundit ofrojnë gjithashtu prova inkurajuese për rimëkëmbjen e popullatave.
Në bashkëpunim me studiues nga Universiteti i São Paulos, ekipi kreu gjashtë vizita në Boracéia midis viteve 2022 dhe 2024, për të studiuar amfibët që jetojnë atje sot.
Nga 17 speciet e përfaqësuara në koleksionin historik muzeal të Heyer-it, studiuesit arritën të gjenin 12 gjatë vëzhgimeve të tyre të fundit. Pesë speciet e mbetura nuk u gjetën, duke e lënë statusin e tyre aktual të paqartë dhe duke ngritur shqetësimin se disa prej tyre mund të jenë zhdukur plotësisht nga kjo zonë.
Megjithatë, vëzhgimet tregojnë se shumica e specieve të amfibëve në Boracéia janë rimëkëmbur pas rënieve të rënda të fillimit të viteve 1980.
Kërpudha nuk është zhdukur. Infeksionet nga kitridi vazhdojnë të jenë të pranishme te bretkosat lokale, por modeli i infektimit sugjeron se speciet që dikur u prekën rëndë nga sëmundja mund të kenë zhvilluar një tolerancë më të madhe gjatë brezave të njëpasnjëshëm.
Kjo rritje e tolerancës mund të ndihmojë në shpjegimin se përse shumë popullata kanë mbijetuar dhe janë rimëkëmbur, pavarësisht ekspozimit të vazhdueshëm ndaj patogjenit.
Gjetjet nxjerrin në pah një dallim të rëndësishëm midis infektimit dhe vdekshmërisë. Një specie mund të mbartë një patogjen të rrezikshëm pa pësuar domosdoshmërisht humbje katastrofike, veçanërisht nëse individët e saj janë në gjendje ta tolerojnë infeksionin.
Çfarë nënkupton ky zbulim për mbijetesën e ardhshme të amfibëve
Megjithëse provat e lidhin fuqishëm kitridin me rëniet historike të popullatave në Boracéia, studiuesit paralajmërojnë se gjetjet e tyre vlejnë për këtë vendndodhje të veçantë. Rezultatet nuk mund të përdoren automatikisht për të shpjeguar zhdukjet e amfibëve në pjesë të tjera të Pyllit Atlantik.
Megjithatë, studimi ofron një shpjegim bindës për një mister lokal që ka zgjatur prej kohësh dhe tregon se si shkencëtarët mund të përdorin ekzemplarët historikë për të rindërtuar shpërthime sëmundjesh që përndryshe do të mbeteshin të kuptuara vetëm pjesërisht.
Hetimet po vazhdojnë.
Studiuesit po analizojnë aktualisht ADN-në e nxjerrë nga ekzemplarët muzealë për të identifikuar mekanizmat gjenetikë që ndikuan në mënyrën se si amfibët reaguan ndaj infeksioneve nga kitridi në të kaluarën. Këto analiza mund të ndihmojnë në zbulimin e arsyeve përse disa specie u shkatërruan, ndërsa të tjerat mbijetuan.
Projekte të veçanta po përdorin ADN-në e lashtë mjedisore për të plotësuar boshllëqet në të dhënat historike të ekzemplarëve. Kjo metodë përfshin kërkimin e gjurmëve gjenetike që organizmat kanë lënë në mjedisin e tyre, duke ofruar potencialisht prova për praninë e specieve dhe patogjenëve që nuk janë mbledhur kurrë drejtpërdrejt.
Së bashku, këto përpjekje mund të zbulojnë një histori shumë më të qartë të mënyrës se si kitridi u shfaq, u përhap dhe ndikoi në biodiversitetin e amfibëve gjatë shekullit të kaluar.
Duke zbuluar ndryshimet biologjike që ndihmuan disa bretkosa të mbijetonin dhe të rimëkëmbeshin, shkencëtarët mund të fitojnë gjithashtu njohuri të vlefshme për mbrojtjen e specieve të cenueshme nga epidemitë e ardhshme kërpudhore./ScienceDaily
