Pyetja që do t’u shtrohet zviceranëve është thelbësore: a duhet që parimi i neutralitetit të përcaktohet shprehimisht dhe në mënyrë më të detajuar në Kushtetutë?…
Nisma e Christoph Blocher për neutralitetin nuk ka asnjë shans”, shkroi këtë fundjavë një kolumnist i gazetës zvicerane “Tages-Anzeiger”, duke ngritur pyetjen se përse politikani që e udhëhoqi partinë e tij drejt një sërë suksesesh po investon miliona në një betejë që, sipas sondazheve, pritet ta humbasë.
Tre javë përpara votimit të 27 shtatorit, sondazhet parashikojnë humbjen e nismës. Megjithatë, debati i gjerë që mbështetësit e saj shpresonin të nxisnin mbi drejtimin e politikës së jashtme zvicerane, në një botë që po ndahet sërish në blloqe të mëdha gjeopolitike, nuk është zhvilluar në përmasat e pritshme.
Në Zvicrën frëngjishtfolëse, situata është më komplekse. Një komitet i quajtur “Për Gjenevën ndërkombëtare dhe neutralitetin e saj”, i përbërë nga ish-diplomatë, personalitete të së majtës, të pavarur dhe pacifistë, është pozicionuar në favor të nismës, por kërkon njëkohësisht një politikë të jashtme më aktive. Sipas komitetit, një neutralitet më rigoroz do t’i mundësonte Zvicrës të ruante besueshmërinë e saj diplomatike, e cila, sipas tij, është dobësuar ndjeshëm gjatë viteve të fundit.
-Pse ka rëndësi debati për neutralitetin?
Pyetja që do t’u shtrohet zviceranëve është thelbësore: a duhet që parimi i neutralitetit të përcaktohet shprehimisht dhe në mënyrë më të detajuar në Kushtetutë? Përkrahësit e nismës argumentojnë se Zvicra nuk perceptohet më si një vend plotësisht neutral nga pjesa tjetër e botës. Pro Suisse, organizata e afërt me Partinë Popullore Zvicerane (SVP/UDC), që qëndron pas propozimit, kërkon një përkufizim më të qartë dhe detyrues të neutralitetit.
Sipas nismës, neutraliteti i Zvicrës do të përcaktohej shprehimisht si “i përhershëm dhe i armatosur”. Vendi nuk do të mund të anëtarësohej në asnjë aleancë ushtarake apo mbrojtëse. Bashkëpunimi me aleanca të tilla do të kufizohej gjithashtu, me përjashtim të rasteve kur Zvicra sulmohet drejtpërdrejt ose ekzistojnë përgatitje konkrete për një sulm ndaj saj.
“Pa luftë falë neutralitetit” është një nga mesazhet kryesore të fushatës së Pro Suisse. Organizata e paraqet neutralitetin si një nga arsyet që i kanë mundësuar Zvicrës të qëndrojë jashtë konflikteve të mëdha evropiane.
Materialet e fushatës janë shpërndarë në më shumë se 4.5 milionë familje zvicerane dhe financohen në pjesën më të madhe nga Christoph Blocher, një prej figurave më me ndikim në historinë moderne të së djathtës zvicerane.
Në parim, neutraliteti nuk vihet në diskutim. Ai është një element themelor i identitetit politik të Zvicrës dhe vendi tashmë ka statusin e një shteti me neutralitet të përhershëm. Zvicra nuk është anëtare e NATO-s dhe as e ndonjë aleance tjetër ushtarake.
-Sanksionet, pika kryesore e përplasjes
Çështja që shkakton përplasjen më të madhe lidhet me sanksionet ndërkombëtare. Nisma synon t’ia ndalojë Zvicrës vendosjen në mënyrë autonome të sanksioneve ndaj shteteve të përfshira në luftë, përveç rasteve kur masat janë miratuar nga Kombet e Bashkuara.
Kritikët argumentojnë se, për shkak të ndarjeve dhe vetove në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, një dispozitë e tillë do ta kufizonte ndjeshëm aftësinë e Zvicrës për t’iu bashkuar sanksioneve ndërkombëtare. Pikërisht kjo çështje shpjegon edhe mbështetjen që nisma ka marrë nga disa qarqe pacifiste të së majtës dhe nga ish-diplomatë të njohur. Sipas tyre, politika aktuale zvicerane e neutralitetit është bërë gjithnjë e më e vështirë për t’u përcaktuar.
Vendimi i Bernës për të miratuar pothuajse tërësisht sanksionet e Bashkimit Evropian kundër Rusisë pas nisjes së pushtimit të Ukrainës në shkurt 2022 shënoi një pikë kthese. Masa gëzoi mbështetje të gjerë politike dhe publike, por njëkohësisht hapi diskutimin nëse Zvicra po largohej nga interpretimi tradicional i neutralitetit.
Ish-diplomati Jean-Daniel Ruch argumenton se qëndrimi i Konfederatës ndaj Izraelit ka ngritur pikëpyetje të tjera mbi koherencën e kësaj politike. Ai kritikon, ndër të tjera, investimet private dhe publike në kompani izraelite të lidhura me sektorin ushtarak, si dhe mungesën e sanksioneve për shkeljet e pretenduara të së drejtës ndërkombëtare në Bregun Perëndimor dhe Gaza.
Ruch kërkon që Zvicra të rikthejë në qendër rolin e saj tradicional të ndërmjetësimit dhe të “shërbimeve të mira”, veçanërisht në një botë që po ndahet përsëri në blloqe rivale.
Sipas këtij këndvështrimi, neutraliteti nuk nënkupton indiferencë. Përkundrazi, ai duhet t’i japë Zvicrës mundësinë të komunikojë me të gjitha palët, përfshirë qeveritë e izoluara ndërkombëtarisht, dhe të luajë rol diplomatik në zgjidhjen e konflikteve.
Edhe Paul Widmer, profesor universitar dhe ish-diplomat i lartë, argumenton se përfshirja e neutralitetit në Kushtetutë do të forconte besueshmërinë ndërkombëtare të Zvicrës dhe politikën e saj të paqes.
-Kundërshtarët: Nisma do t’i lidhte duart Zvicrës
Kundërshtarët e propozimit e shohin pikërisht këtë përcaktim të ngurtë si problemin kryesor. Sipas tyre, përfshirja e rregullave të hollësishme në Kushtetutë do t’ia kufizonte qeverisë hapësirën për të reaguar ndaj krizave ndërkombëtare. Ministri i Jashtëm zviceran, Ignazio Cassis, kujton se Këshilli Federal u është bashkuar rreth 15 herë sanksioneve të BE-së kundër vendeve të ndryshme, përfshirë Bjellorusinë, Sirinë dhe Venezuelën. Cassis kundërshton gjithashtu pretendimet e SVP-së se Berna po afrohet gradualisht me NATO-n.
Sipas tij, neutraliteti duhet t’i lejojë Zvicrës të përshtatet me realitetet e sigurisë. Vendi ndodhet në zemër të Evropës dhe infrastruktura, rrjetet energjetike dhe sistemet e teknologjisë së informacionit janë të ndërlidhura ngushtë me ato të shteteve fqinje.
Në kushtet e sulmeve kibernetike dhe kërcënimeve hibride, argumenton Cassis, asnjë ushtri evropiane nuk mund ta organizojë në mënyrë efektive mbrojtjen e saj duke vepruar plotësisht e izoluar. Të pritej një sulm ndaj Zvicrës përpara se të lejohej bashkëpunimi me partnerët do të nënkuptonte, sipas tij, reagim vetëm pasi të ishte tepër vonë.
-Sondazhet favorizojnë kampin “jo”
Për momentin, sondazhet i japin një epërsi të qartë kampit që kundërshton nismën. Mbështetja për “jo”-në është e fortë në qytete dhe mes votuesve të FDP-së, Partisë së Qendrës, Partisë Socialdemokrate, të Gjelbërve dhe Liberalëve të Gjelbër.
Nëse këto parashikime konfirmohen më 27 shtator, rezultati do të kishte edhe një ironi politike: Ignazio Cassis, i kritikuar vazhdimisht nga mbështetësit e nismës se ka dobësuar neutralitetin tradicional zviceran, mund të siguronte një nga fitoret politike më të rëndësishme të karrierës së tij në qeverinë federale.
Pavarësisht rezultatit, votimi prek një çështje që shkon përtej formulimit kushtetues të neutralitetit: nëse Zvicra mund ta ruajë rolin e saj tradicional si shtet neutral dhe ndërmjetësues, ndërkohë që siguria e saj politike, ekonomike dhe ushtarake është gjithnjë e më e lidhur me pjesën tjetër të Evropës
