Inteligjenca Artificiale duhet rregulluar para se të jetë vonë!

Që nga shfaqja e Inteligjencës Artificiale gjeneruese më pak se katër vite më parë, zhvillimi i saj ka prodhuar një sërë momentesh që kanë ndryshuar rrjedhën e teknologjisë globale. Ashtu si lëshimi i satelitit sovjetik Sputnik në vitin 1957 detyroi Shtetet e Bashkuara të rishikonin strategjinë e tyre hapësinore, edhe publikimi i ChatGPT në fund të vitit 2022 shkaktoi një reagim të ngjashëm në botën e teknologjisë.

Modeli i OpenAI demonstroi një nivel të paparë kompleksiteti dhe aftësish, duke ngjallur njëkohësisht admirim dhe shqetësim. Ndërsa kompanitë e tjera nisën menjëherë garën për të zhvilluar modele të ngjashme, pionierë të Inteligjencës Artificiale si Yoshua Bengio dhe Geoffrey Hinton paralajmëruan se teknologjia mund të paraqiste madje edhe një rrezik ekzistencial për njerëzimin.

Një tjetër pikë kthese erdhi në janar të vitit 2025, kur startup-i kinez DeepSeek prezantoi modelin DeepSeek-R1. Ai arriti performancë të krahasueshme me sistemet amerikane të avancuara, por me një kosto shumë më të ulët llogaritëse. Kjo sfidoi bindjen se SHBA kishte një epërsi të pakapërcyeshme në Inteligjencën Artificiale dhe vuri në pikëpyetje efektivitetin e kufizimeve amerikane mbi eksportin e çipave.

Megjithatë, sipas autores, zhvillimi më shqetësues ishte prezantimi i modelit Mythos nga Anthropic në prill të këtij viti. Modeli ishte në gjendje të identifikonte dobësi në sisteme financiare, rrjete pagesash dhe infrastrukturë kritike, duke sinjalizuar një nivel të ri të aftësive të Inteligjencës Artificiale.

Kjo, argumenton ajo, e afron teknologjinë me konceptin e superinteligjencës, ku modelet fillojnë të mësojnë dhe përmirësohen në mënyrë gjithnjë e më autonome, duke e bërë kontrollin njerëzor shumë më të vështirë. Fakti që vendimi për shpërndarjen graduale të Mythos u mor nga vetë kompania dhe jo nga ndonjë autoritet publik tregon, sipas saj, boshllëkun e madh që ekziston sot në qeverisjen globale të Inteligjencës Artificiale.

Historia ofron precedentë shqetësues. Në vitin 2017, dobësia kibernetike EternalBlue, e zhvilluar fillimisht nga Agjencia Kombëtare e Sigurisë e SHBA-së, u publikua aksidentalisht dhe u përdor nga hakerët për sulmin WannaCry ndaj Shërbimit Kombëtar Shëndetësor në Mbretërinë e Bashkuar. Mijëra ndërhyrje mjekësore u anuluan, ndërsa i njëjti mjet u përdor edhe në sulmin NotPetya kundër kompanisë globale të transportit Maersk, duke shkaktuar dëme që u vlerësuan në rreth 10 miliardë dollarë.

Nëse një dobësi e vetme shkaktoi pasoja kaq të mëdha, autorja pyet se çfarë mund të ndodhë nëse një model si Mythos, i cili thuhet se ka identifikuar mbi 10 mijë dobësi sigurie, bie në duart e gabuara.

Sipas saj, reagimi i qeverive ka qenë i pamjaftueshëm. Organizata ndërkombëtare si UNESCO, OECD, Këshilli i Europës dhe Kombet e Bashkuara kanë hartuar udhëzime etike për përdorimin e Inteligjencës Artificiale, duke theksuar se inovacioni nuk ka vlerë nëse nuk respekton të drejtat dhe dinjitetin e njeriut.

Megjithatë, Bashkimi Europian mbetet i vetmi që i ka kthyer këto parime në ligj përmes AI Act. Edhe ky proces, sipas autores, po has pengesa. Kodi i Praktikës për kompanitë është vullnetar, ndërsa disa nga detyrimet më të rëndësishme për sistemet me rrezik të lartë janë shtyrë deri në fund të vitit 2027. Edhe samitet ndërkombëtare për sigurinë e Inteligjencës Artificiale, të organizuara nga Mbretëria e Bashkuar, Franca dhe India, kanë prodhuar rezultate pozitive, si krijimi i instituteve të sigurisë që bashkëpunojnë globalisht. Megjithatë, autorja argumenton se këto nisma nuk mjaftojnë përballë ritmit të zhvillimit të teknologjisë.

Në SHBA, administrata e ish-presidentit Joe Biden kishte miratuar një urdhër ekzekutiv për të garantuar më shumë siguri në zhvillimin e Inteligjencës Artificiale. Por ky u anulua nga administrata Trump, e cila zgjodhi t’i japë prioritet konkurrencës ekonomike dhe gjeopolitike në garën globale për Inteligjencën Artificiale.

Në qershor, presidenti Donald Trump firmosi një tjetër urdhër ekzekutiv që zgjeron mbikëqyrjen federale mbi modelet më të avancuara të Inteligjencës Artificiale. Megjithatë, edhe ky kuadër mbështetet kryesisht në pjesëmarrje vullnetare nga kompanitë.

Pak javë më vonë, Departamenti amerikan i Tregtisë vendosi kufizime eksporti ndaj modeleve më të fundit të Anthropic, pa një proces të qartë konsultimi dhe pa shpjeguar pse masa nuk u aplikua edhe ndaj modeleve të OpenAI, të cilat konsiderohen po aq të fuqishme. Kjo, sipas autores, ka ngritur pikëpyetje mbi transparencën e vendimmarrjes.

Problemi më i madh, argumenton ajo, është se politikëbërësit vazhdojnë të reagojnë vetëm pasi ndodhin zhvillimet, në vend që të përgatiten për to. Ndërkohë që modelet e ardhshme pritet të kenë aftësi gjithnjë e më të mëdha vetë-mësimi, përparimet nuk do të jenë domosdoshmërisht graduale, por mund të ndodhin papritur dhe me ndikim shumë më të madh sesa parashikohet sot.

Autorja argumenton se kuadrot vullnetare, vetëvlerësimet e industrisë dhe samitet që prodhojnë deklarata pa fuqi detyruese nuk janë më të mjaftueshme për të përballuar sfidat që po afrohen.

Ashtu si momenti Sputnik ndryshoi rrënjësisht prioritetet e Shteteve të Bashkuara, çoi në krijimin e NASA-s dhe rriti investimet publike në shkencë e teknologji, edhe zhvillimi i Inteligjencës Artificiale kërkon një reagim të ngjashëm strategjik.

Sipas autores, qeveritë duhet të nxisin debat publik, të krijojnë rregulla detyruese dhe të vendosin kufij të qartë për zhvillimin e modeleve më të avancuara të Inteligjencës Artificiale, veçanërisht atyre që pritet të transformojnë tregun e punës, arsimin dhe shëndetësinë.

Në të kundërt, përfundon ajo, bota rrezikon të përballet me pasoja shumë më të mëdha sesa ato që ka parë deri më sot.

Gabriela Ramos, bashkëkryetare e Task Forcës për Pabarazitë dhe Raportimet Financiare të Lidhura me Çështjet Sociale, është ish-ndihmësdrejtoreshë e përgjithshme për Shkencat Sociale dhe Humane në UNESCO, ku mbikëqyri hartimin e Rekomandimit për Etikën e Inteligjencës Artificiale. Ajo ka shërbyer gjithashtu si ish-shefe e kabinetit në OECD dhe si përfaqësuese (sherpa) e organizatës në samitet e G20, G7 dhe APEC.