Edhe pse pjesa më e madhe e sipërfaqes së Marsit përbëhet nga shkëmbinj të lashtë, shumica e meteoriteve marsiane që bien në Tokë janë të rinj.
I gjetur në shkretëtirën e Saharasë në vitin 2022, një gur me ngjyrë rozë përbën një përjashtim. Ai është një pjesë e kores së hershme të planetit, e cila u formua të paktën 4,1 miliardë vjet më parë.
Shkencëtarët rrallëherë kanë mundësinë të studiojnë një mostër të kores që Marsi kishte në periudhën e tij të hershme. Guri quhet Teghaza 001, sipas rrafshinës së kripës në Mali, ku u zbulua.
Yang Liu, nga Laboratori i Propulsionit me Reaktiv të NASA-s (JPL), në Kaliforninë Jugore, drejtoi studimin e ri.
“Vetëm pasi filluam ta shqyrtonim nga afër, kuptuam se ky meteorit është vërtet unik”, tha ajo. “Një nga recensuesit e punimit e quajti atë një Gur Roseta për Marsin”.
Shkëmbi peshon pothuajse 2 paund (800 gramë). Ai është një nga rreth 435 meteoritet e njohur me origjinë nga Marsi dhe studimi i ri përbën përshkrimin e tij të parë, e jo një analizë të plotë të të gjitha karakteristikave të tij.
Në fillim, shkëmbi dukej i zakonshëm
Ashtu si çdo meteorit tjetër marsian, Teghaza 001 u shkëput nga sipërfaqja e planetit si pasojë e një goditjeje dhe më vonë përfundoi në Tokë.
Mbledhësit shpesh i gjejnë meteoritet në shkretëtira dhe në fusha të mbuluara me dëborë, ku ata dallohen lehtësisht nga peizazhi i zhveshur.
Studiuesit në Universitetin e Nju-Meksikos fillimisht identifikuan origjinën marsiane të shkëmbit duke analizuar oksigjenin e tij.
Atomet e oksigjenit ekzistojnë në forma paksa të ndryshme, të quajtura izotope, dhe përzierja e këtyre formave ndryshon nga një planet në tjetrin. Përbërja izotopike e Teghaza 001 përputhej me atë të meteoriteve të tjera marsiane.
Shkencëtarët konfirmojnë gjithashtu origjinën marsiane duke krahasuar mineralet dhe përbërjen kimike të një meteoriti me të dhënat e siguruara nga misionet e NASA-s, përfshirë ato të sondave Viking dhe të roverëve Curiosity dhe Perseverance.
Në fillim, Teghaza 001 dukej si një shergotit, lloji më i zakonshëm i meteoritëve me origjinë nga Marsi.
Liu studion mostrat planetare dhe kishte parë shumë meteorite të këtij lloji, ndaj pothuajse hoqi dorë nga mundësia për ta shqyrtuar atë. Megjithatë, vendosi ta analizonte dhe zbuloi struktura të pazakonta dhe minerale të veçanta, të cilat nuk i kishte hasur më parë.
Kristalet ndihmuan në përcaktimin e moshës së shkëmbit
Liu dhe kolegët e saj zbuluan kristale zirkoni në meteorit. Zirkoni ruan të dhëna rreth mënyrës se si është formuar një shkëmb dhe gjeologët e përdorin atë për të përcaktuar me saktësi moshën e një mostre.
François Tissot, bashkautor i studimit nga Instituti i Teknologjisë në Kaliforni (Caltech), ndihmoi ekipin të përdorte një metodë datimi që grupi i tij kishte zhvilluar. Disa metoda datimi kërkojnë tretjen e mostrës që po analizohet.
Metoda e Tissot-it, në vend të kësaj, mat kokrrizat e veçanta minerale në sipërfaqen e një cope shkëmbi më të vogël se thoi i gishtit. Kjo bën të mundur që pjesa më e madhe e një shkëmbi të rrallë të mbetet e paprekur për studime të ardhshme.
“Aktualisht, ne jemi një nga laboratorët e paktë në botë që mund të kryejnë këtë lloj përcaktimi të moshës dhe të parët që përcaktojnë moshën e një meteoriti marsian kaq të lashtë”, tha Tissot.
“Shpresojmë të hapim rrugën për datimin e edhe më shumë meteoriteve marsiane, ose të mostrave të sjella nga planetë të tjerë, hënat e tyre dhe asteroidët”.
Liu mbeti e habitur nga rezultatet. Uji në Mars e kishte ndryshuar shkëmbin diku rreth 4,1 miliardë vjet më parë, çka sugjeron se vetë shkëmbi ishte formuar edhe më herët.
Mineralet e tij përputhen me ato të zonave të lashta malore
Vetëm dy meteorite të tjera marsiane të gjetura në Tokë konsiderohen ndër më të lashtët. Njëri prej tyre, ALH84001, është afërsisht i së njëjtës moshë, por përbëhet pothuajse tërësisht nga një mineral i vetëm.
I treti, i mbiquajtur Black Beauty (Bukuroshja e Zezë), përbëhet nga fragmente të vogla shkëmbinjsh vullkanikë.
Përzierja e mineraleve në Teghaza 001 u formua ndërsa shkëmbi i shkrirë ftohej ngadalë dhe shndërrohej në kore. Më vonë, uji që qarkullonte nën sipërfaqe ndryshoi disa prej këtyre mineraleve.
Kjo përzierje përputhet me atë që ka vërejtur sonda Mars Reconnaissance Orbiter e NASA-s në zonat malore jugore të Marsit, të cilat janë të mbushura me kratere.
Vendlindja e saktë e shkëmbit në Mars mbetet ende e panjohur, por ekipi identifikoi disa vende që përputhen me mineralet dhe përbërjen e tij kimike.
Lee Saper, autori i dytë i studimit, e kreu këtë kërkim si studiues pas doktoraturës në JPL dhe aktualisht është shkencëtar në Qendrën Kërkimore Ames të NASA-s, në Silicon Valley.
“Kjo është vërtet pjesa jonë e parë e kores marsiane nga një rajon i Marsit prej të cilit nuk kemi pasur kurrë më parë një mostër. Ajo dokumenton ndërveprimet midis ujit dhe shkëmbit, madje ndoshta edhe një gjurmë të atmosferës marsiane, në kohën kur planeti po humbiste ujin”, tha Saper.
Marsi mund ta ketë humbur ujin që në periudhën e hershme
Uji që reagoi me Teghaza 001 ishte i pasuruar me oksigjen-18, një izotop që ka dy neutrone më shumë se forma më e përhapur e oksigjenit.
Të dhënat e marra nga izotopet e oksigjenit, struktura dhe përbërja kimike e mineraleve të shkëmbit tregojnë se në Marsin e hershëm ekzistonte një cikël aktiv i ujit.
Një studim i dytë, i botuar në qershor në revistën Science Advances dhe i drejtuar nga Saper, mati sasinë e ujit në mineralet e meteoritit.
Ai zbuloi se uji në Mars, rreth 4,1 miliardë vjet më parë, përmbante të paktën afërsisht dyfishin e përqindjes së hidrogjenit të rëndë që gjendet në ujin e deteve të Tokës.
Autorët shkruan se ky rezultat mbështet modelet sipas të cilave Marsi i ri humbi shpejt hidrogjenin në hapësirë.
Deri më tani, Liu, Saper dhe kolegët e tyre e kanë përshkruar shkëmbin në terma të përgjithshëm. Studimet e mëvonshme mbi të mund të ndihmojnë për të kuptuar se si ndërvepruan uji dhe shkëmbinjtë në Marsin e lashtë.
“Deri tani kemi gërvishtur vetëm sipërfaqen”, tha Liu.
Liu dhe bashkautorët e saj dëshirojnë tani të shohin se çfarë mund të zbulojnë ekipet e tjera kërkimore nga studimi i Teghaza 001./Earth.com
