Zhvillimet e fundit në Ballkan duhet të shërbejnë si një thirrje për zgjim për Evropën, duke pasur parasysh mundësinë që provokimet nacionaliste në një vend të përhapen në të gjithë rajonin
Nga Carl BILDT
Politika e errët po e përndjek përsëri Ballkanin. Varrimi gjysmëzyrtar këtë muaj në Beograd i kriminelit të dënuar të luftës Ratko Mladić, të cilin shumë serbë boshnjakë ende e nderojnë, ka nxjerrë në sipërfaqe traumat e së kaluarës dhe ka ringjallur tensionet nacionaliste. Marrëdhëniet diplomatike midis Serbisë dhe Bosnjës po përkeqësohen, duke hedhur më shumë dyshime mbi anëtarësimin e Serbisë në Bashkimin Evropian, i cili tashmë është gjysmë i bllokuar.
Më keq akoma, ndërsa më parë Evropa dhe Shtetet e Bashkuara ishin kryesisht të unifikuara në mbështetjen e tyre për procesin e brishtë politik në Bosnjë, tani kjo nuk është më kështu. Ndërsa presidentët e mëparshëm amerikanë mund të ishin akuzuar për ndërhyrje të tepruar, administrata e Donald Trump nuk ka treguar asnjë interes për proceset e ndjeshme politike të rajonit. Interesi i saj i vetëm është të avancojë interesat e ngushta ekonomike, dhe kjo ka nënkuptuar tolerimin ose madje edhe mbështetjen e nacionalistëve serbë të ashpër në Bosnjë.
Për shembull, administrata Trump ka mbështetur një rrjet gazi që do të lidhte bregun kroat me Sarajevën (kryeqytetin e Bosnjës). Në një vështrim të parë, një projekt i tillë ka kuptim, duke pasur parasysh potencialin e tij për të lehtësuar varësinë e rajonit nga gazi rus. Por kur kontratat mund të jepen në mënyrë të dyshimtë për një kompani më parë të panjohur, udhëheqësit e së cilës kanë “lidhje personale me Donald Trump”, fillojnë të ndizhen sinjalet paralajmëruese.
Dritat paralajmëruese po ndizën edhe në frontin politik. Bosnja do të mbajë zgjedhje këtë tetor dhe, në varësi të rezultatit, forcat serbe radikale mund të bashkohen me kroatët radikalë për të ndryshuar kornizën e qeverisjes së vendit. Koha për një manovër të tillë është ideale, sepse SHBA-të, natyrisht, do të bënin sy të verbër. Por nëse kjo do të ketë sukses, komuniteti boshnjak (mysliman) do të ndihet i kërcënuar dhe do të reagojë në përputhje me rrethanat. Kjo do të rrisë rrezikun e një spiraleje zbritëse që mund të çojë në një çlirizim të thellë të vendit. Për më tepër, edhe Serbia do të mbajë zgjedhje në tetor. Pas vitesh protestash masive të studentëve, qeveria po përballet me një koalicion të partive të opozitës të bashkuara nën një flamur të vetëm. Me rezultatin ende larg të qenit i sigurt, mund të imagjinohet lehtësisht një skenar në të cilin regjimi populist i presidentit Aleksandar Vuçiç thjesht shpall fitoren, duke shkaktuar edhe më shumë paqëndrueshmëri.
Situata në Kosovë nuk është më e qetë. Bisedimet për pajtim midis Serbisë dhe Kosovës kanë ngecur, dhe autoriteteve lokale në qytetin e ndarë të Mitrovicës ende nuk u është dhënë përgjegjësia për urën që lidh distriktet serbe dhe shqiptare, për shkak të frikës se çfarë mund të ndodhë më pas.
Në përgjithësi, sistemi politik i vendit është në ngërç, dhe zemërimi për dënimin e fundit të Hashim Thaçit, një ish-udhëheqës ushtarak që shërbeu si president i Kosovës nga viti 2016 deri në 2020, nga Dhomat e Specializuara të Kosovës, ka larguar edhe më shumë vendin nga partnerët e tij të mëparshëm ndërkombëtarë.
Asnjë prej këtyre zhvillimeve nuk do të ishte domosdoshmërish çlirues vetë. Por, të marra së bashku, ato rrezikojnë të krijojnë një masë kritike të ndjenjave nacionaliste. Ideja qendrore pas proceseve të paqes një çerek shekulli më parë ishte se një kombinim i bisedimeve të anëtarësimit në BE dhe pajtimit, të lehtësuar nga tribunale të ndryshme ndërkombëtare, do të sillte gradualisht stabilitet dhe bashkëpunim në rajon. Por kjo shpresë nuk është realizuar. Me përjashtim të Malit të Zi, dhe ndoshta Shqipërisë, integrimi në BE është ngecur dhe ka humbur shumë nga fuqia e tij si forcë motivuese. Po ashtu zhgënjyese, procedurat e udhëhequra nga tribunalet ndërkombëtare në Hagë janë zgjatur në mënyrë kaq groteske saqë nuk kanë asnjë shans për të promovuar pajtimin. Ato madje mund të jenë duke e përkeqësuar situatën.
Mali i Zi i vogël është ende në një trajektore premtuese, por nëse përpjekja e tij për t’u anëtarësuar në BE mund të mbijetojë një stuhi të re trazirash rajonale, është larg të qenit e sigurt. Nëse Serbia ka interes të destabilizojë fqinjën e saj, mund ta bëjë lehtësisht.
Siç ndodh gjithmonë në Ballkan, nuk ka zgjidhje të lehta për të adresuar tensionet në rritje. Çdo vend ka proceset e veta politike, por rreziku i përhapjes së ndërsjellë që forcon njëra-tjetrën është i lartë. Ndërsa SHBA-të janë të përqendruara vetëm te interesat private ekonomike, dhe me BE-në të shpërqendruar nga agresioni rus dhe paparashikueshmëria e SHBA-ve, perspektivat për politika ndërkombëtare koherente për të rivendosur stabilitetin, promovuar pajtimin dhe mbështetur integrimin janë të zymta. Kjo nuk do të thotë se po shkojmë drejt një raundi të ri luftërash ballkanike. Por edhe përplasjet e kufizuara mund të jenë të mjaftueshme për të shtyrë të gjithë rajonin në një rrugë më të pasigurt dhe më të rrezikshme. Udhëheqësit politikë, veçanërisht në Evropë, duhet t’i kushtojnë vëmendje alarmit. Ballkani solli luftëra të mëdha në Evropë dy herë në shekullin e kaluar, dhe ai mund të krijojë lehtësisht paqëndrueshmëri edhe në këtë shekull.
(Carl Bildt është ish-kryeministër dhe ish-ministër i Jashtëm i Suedisë)
