Pesë gënjeshtrat më “të rrezikshme” që i themi vetes
Ka edhe bindje të tjera që fshihen thellë në pavetëdijen tonë. Ato janë supozime të heshtura që drejtojnë veprimet tona, edhe pse nuk shkruhen kurrë në një kontratë pune apo në një dokument ligjor. Dhe megjithëse rrallë ndalemi për t’i shqyrtuar, pikërisht këto bindje ose rrëfime të brendshme udhëheqin jetën tonë.
Ne jetojmë sipas bindjeve tona. Disa prej tyre i njohim mirë. Një i krishterë e di se beson te Zoti. Një vegjetarian për arsye etike e di se beson se ngrënia e kafshëve është e gabuar. Por ka edhe bindje të tjera që fshihen thellë në pavetëdijen tonë. Ato janë supozime të heshtura që drejtojnë veprimet tona, edhe pse nuk shkruhen kurrë në një kontratë pune apo në një dokument ligjor.
Dhe megjithëse rrallë ndalemi për t’i shqyrtuar, pikërisht këto bindje ose rrëfime të brendshme udhëheqin jetën tonë. Ato janë arsyeja pse ngrihemi çdo mëngjes, mendojmë në një mënyrë të caktuar dhe ndjekim ëndrrat që kemi. Filozofia është marrë me këto rrëfime që prej lashtësisë. I gjejmë në Greqinë e Lashtë, në Bhagavad Gita, por edhe në këtë artikull. Filozofët përpiqen t’i nxjerrin në dritë bindjet tona të fshehta, t’i shpërbëjnë pjesë-pjesë dhe t’i vlerësojnë me mendje kritike. Më pas, mbajnë ato që janë të vlefshme dhe të dobishme, ndërsa hedhin poshtë gjithçka tjetër si ide të dështuara që nuk meritojnë të na udhëheqin më. Ja pesë prej tyre që ndoshta është koha t’i lëmë pas:
- “DUHET TË KONTROLLOJ GJITHÇKA”. Ne jetojmë sipas bindjeve tona. Disa i njohim mirë, ndërsa të tjera veprojnë në heshtje, pa qenë ne aspak të vetëdijshëm për to. Një nga më të rrezikshmet është bindja se duhet të kemi kontroll mbi gjithçka.
Por e vërteta është se nuk jemi perëndi. Gjithmonë do të ketë gjëra që nuk varen nga ne: e shkuara, plakja, mendimi i të tjerëve apo ngjarje që nuk mund t’i ndryshojmë. Filozofi stoik Epikteti këshillonte të përqendrojmë energjinë vetëm te ato që mund të ndryshojmë dhe të pranojmë me qetësi gjithçka tjetër. E njëjta ide gjendet edhe në budizëm, taoizëm dhe në fetë monoteiste. Shpenzojmë shumë kohë duke luftuar beteja që nuk mund t’i fitojmë.
- “KUR TË GJEJ NJERIUN E JETËS, ATËHERË DO TË JEM I LUMTUR”. Një nga mitet më të përhapura është ideja se ekziston një “shpirt binjak” që do të na plotësojë. Filozofja Simone de Beauvoir e konsideronte këtë një ide të rrezikshme. Kur besojmë se lumturia jonë varet nga një person tjetër, krijojmë varësi emocionale dhe humbasim lirinë tonë. Dashuria është kompromis, shoqëri dhe mirëkuptim. Nuk është dorëzim i plotë i identitetit tonë.
- “UNË JAM KY QË JAM DHE NUK NDRYSHOJ KURRË”. Shumë njerëz besojnë se kanë një identitet të pandryshueshëm. René Descartes e përforcoi këtë ide me konceptin e egos së përhershme. Por filozofë të tjerë, si David Hume, argumentuan se nuk ekziston një “un” i pandryshueshëm. Ne jemi një rrjedhë mendimesh, kujtimesh, ndjesish dhe përvojash që ndryshojnë vazhdimisht. Edhe filozofitë lindore e shohin “veten” si një iluzion. Ne rritemi, ndryshojmë dhe evoluojmë gjatë gjithë jetës.
- “UNIVERSI MË KA BORXH”. Bota nuk na ka borxh asgjë. Ne lindim pa zotëruar asgjë dhe gjithçka që kemi është rezultat i rrethanave, zgjedhjeve dhe fatit. Albert Camus argumentonte se kërkimi i një kuptimi të madh kozmik shpesh na zhgënjen. Universi nuk është ndërtuar për të përmbushur dëshirat tona. Prandaj, në vend që të presim atë që “meritojmë”, duhet të punojmë me atë që kemi dhe t’i japim vetë kuptim jetës sonë.
- “KUR TË FITOJ MË SHUMË PARA, TË KEM NJË PUNË MË TË MIRË DHE NJË SHTËPI MË TË MADHE, ATËHERË DO TË JEM I LUMTUR”. Kjo është ndoshta gënjeshtra më e përhapur e kohës sonë. Pothuajse të gjitha traditat filozofike bien dakord për një gjë: pas një niveli të caktuar mirëqenieje, më shumë pasuri nuk sjell më shumë lumturi. Epikuri thoshte se ai që nuk kënaqet me pak, nuk do të kënaqet kurrë me shumë. Edhe Buda mësonte se dëshirat e pafundme prodhojnë vuajtje të pafundme. Lumturia nuk gjendet në atë që do të kemi nesër, por në mënyrën se si e jetojmë sot jetën që kemi.
Kjo është arsyeja pse filozofia mbetet kaq e rëndësishme. Ajo nuk na mëson si të fitojmë garën e jetës, por si të kuptojmë veten. Kur bota na bind se lumturia ndodhet gjithmonë në objektivin tjetër, filozofia na kujton se ajo fillon brenda nesh. Prandaj, para se të ndryshojmë botën, ia vlen të hyjmë në mendjen tonë dhe të sigurohemi që gjithçka është në vendin e vet.
