Një zonë gjigante shkëmbore e ngjashme me Hënën spikat në peizazhin me ngjyrë ndryshku të Madagaskarit jugor, në këtë fotografi mbresëlënëse të realizuar nga Stacioni Ndërkombëtar Hapësinor. Formacioni, të paktën 600 milionë vjet i vjetër, përmban të njëjtin lloj shkëmbi që gjendet në të gjithë malësitë e ndritshme të Hënës dhe ruan dëshmi të forcave të lashta gjeologjike.
Një formacion i lashtë prej anortoziti të ndritshëm, një shkëmb që gjendet zakonisht në Hënë, spikat mes shkëmbinjve të deformuar rëndë të Madagaskarit jugor.
Një zonë shkëmbore e ndritshme dhe e pazakontë në Madagaskarin jugor ka një lidhje të habitshme me Hënën. E parë nga hapësira, kjo zonë dallohet qartë nga peizazhi i thatë përreth. Edhe pse mund të duket e pazakontë në Tokë, i njëjti lloj shkëmbi është i përhapur në të gjithë sipërfaqen hënore.
Shkëmbi, i quajtur anortozit, është një material magmatik që përbën një pjesë të madhe të malësive të ndritshme dhe reflektuese të Hënës. Këto rajone me ngjyrë të çelët janë të dukshme me sy të lirë kur e vështrojmë Hënën nga Toka.
Anortoziti nuk gjendet vetëm në Hënë. Depozita të mëdha të tij gjenden edhe në disa rajone të Tokës, përfshirë Kanadanë lindore, Skandinavinë, Indinë jugore dhe Madagaskarin. Në Madagaskarin jugor, një depozitë veçanërisht mbresëlënëse formon një strukturë afërsisht rrethore, e cila dallohet lehtësisht nga terreni përreth.
Astronauti i NASA-s fotografon një formacion të lashtë shkëmbor
Më 28 gusht 2026, një astronaut në bordin e Stacionit Ndërkombëtar Hapësinor fotografoi masivin e anortozitit Saririaky, një trup të madh shkëmbor të ekspozuar në sipërfaqen e Tokës.
Anortoziti klasifikohet si shkëmb magmatik intruziv, që do të thotë se formohet kur materiali i shkrirë ftohet dhe ngurtësohet nën sipërfaqen e Tokës. Meqenëse ky proces ftohjeje zhvillohet nën tokë, mineralet kanë kohë të formojnë kristale relativisht të mëdha.
Kërkimet gjeologjike sugjerojnë se formacioni Saririaky e ka origjinën në fund të periudhës parakambriane, të paktën 600 milionë vjet më parë. Sot, shkëmbi i ekspozuar mbulon një sipërfaqe prej rreth 100 kilometrash katrorë.
Megjithëse vetë formacioni është i jashtëzakonshëm, peizazhi përreth rrëfen një histori po aq magjepsëse. Shkëmbinjtë fqinjë ruajnë dëshmi të forcave të jashtëzakonshme që e riformësuan rajonin qindra miliona vjet më parë.
Përplasjet e lashta kontinentale riformësuan Madagaskarin
Masivi Saririaky ndodhet brenda asaj që gjeologët e quajnë një zonë prerjeje duktile. Në këto rajone, shkëmbinjtë pësojnë deformime intensive, ndërsa forca të fuqishme gjeologjike veprojnë mbi ta në thellësi të kores së Tokës.
Në temperatura dhe presione mjaftueshëm të larta, shkëmbinjtë e ngurtë mund të përkulen, të shtrihen dhe të ndryshojnë gradualisht strukturën e tyre, në vend që thjesht të copëtohen. Ky proces mund të transformojë gjithashtu mineralet dhe teksturat brenda shkëmbit, një dukuri e njohur si metamorfizëm.
Studimet e rajonit kanë identifikuar struktura të gjata gjeologjike, afërsisht paralele, që shtrihen nga veriu në jug. Këto modele pasqyrojnë deformimet e fuqishme që kanë prekur shkëmbinjtë përreth Saririaky-t.
Shkencëtarët besojnë se pjesa më e madhe e këtij transformimi ndodhi kur masat e lashta tokësore u përplasën gjatë formimit të Gondvanës, një superkontinenti të gjerë që përfundimisht përfshinte pjesë të territoreve të Afrikës së sotme, Indisë, Madagaskarit, Australisë dhe Antarktidës.
Ndërsa këto fragmente kontinentale bashkoheshin, presioni dhe nxehtësia e jashtëzakonshme riformësuan pjesë të mëdha të kores së Tokës.
Disa studiues kanë sugjeruar se një masiv i dytë anortoziti, i vendosur rreth 60 kilometra në veri të Saririaky-t, brenda së njëjtës zonë prerjeje, dikur ishte i lidhur me të.
Sipas këtij interpretimi, trupi shkëmbor fillestar u shtri dhe u nda nga forcat tektonike. Struktura që rezultoi njihet si boudinage, një proces gjeologjik në të cilin një shtresë ose trup shkëmbor relativisht i fortë tërhiqet dhe ndahet në segmente të veçanta, ndërsa materiali përreth deformohet.
Nëse ky shpjegim është i saktë, të dy formacionet ruajnë dëshmi të forcave të jashtëzakonshme të përfshira në bashkimin e njërit prej superkontinenteve të lashta të Tokës.
Si zbulojnë shkëmbinjtë e Tokës të ngjashëm me ata të Hënës historinë hënore
Rëndësia shkencore e anortozitit shkon përtej historisë gjeologjike të Tokës. Shkëmbinj të ngjashëm ofrojnë një mundësi të rëndësishme për të studiuar se si u formua dhe evoluoi Hëna.
Malësitë e Hënës, të pasura me anortozit, janë më shumë se 4 miliardë vjet të vjetra. Shkencëtarët besojnë se këta shkëmbinj u formuan në fazat e hershme të historisë hënore, kur pjesa më e madhe e Hënës së re ishte e mbuluar nga një oqean i madh shkëmbinjsh të shkrirë.
Ndërsa ky oqean magme ftohej gradualisht, disa minerale kristalizoheshin dhe grumbulloheshin pranë sipërfaqes, duke ndihmuar në formimin e kores së jashtme të hershme të Hënës. Anortoziti i prodhuar nga ky proces mbetet një përbërës kryesor i malësive të ndritshme hënore që shihen edhe sot.
Astronautët e misioneve Apollo sollën në Tokë mostra anortoziti hënor, duke u dhënë studiuesve materiale të vlefshme për studimin e së kaluarës së largët të Hënës. Megjithatë, sasia e shkëmbinjve hënorë në dispozicion është e kufizuar, çka i bën veçanërisht të dobishme për krahasim formacionet e ngjashme gjeologjike në Tokë.
Një shembull veçanërisht i ngjashëm gjendet në malet Beartooth të Montanës, ku depozitat e anortozitit kanë një përbërje që ngjan shumë me atë të shkëmbinjve përkatës hënorë.
Duke studiuar këta shkëmbinj tokësorë, shkencëtarët mund të hulumtojnë proceset gjeologjike që lidhen me formimin dhe evolucionin e anortozitit, duke i ndihmuar të interpretojnë materialin shumë më të vjetër që gjendet në Hënë.
Formacioni Saririaky ofron një tjetër shembull mbresëlënës të ngjashmërive gjeologjike midis Tokës dhe fqinjit të saj më të afërt qiellor. Pamja e tij e ndritshme dhe peizazhi dramatik përreth tregojnë gjithashtu se si qindra miliona vjet aktivitet tektonik mund ta shndërrojnë shkëmbin e lashtë në një peizazh të dallueshëm nga orbita.
Rreth fotografisë së realizuar nga astronauti i NASA-s
Fotografia e astronautit me kodin ISS075-E-85249 u realizua më 28 gusht 2026 nga një anëtar i ekuipazhit të Ekspeditës 75 në bordin e Stacionit Ndërkombëtar Hapësinor. Astronauti përdori një kamerë dixhitale Nikon Z9, të pajisur me një lente me gjatësi fokale prej 400 milimetrash.
Fotografia u sigurua nga Njësia e Vëzhgimeve të Tokës nga Ekuipazhi i ISS-së dhe Njësia e Shkencave të Tokës dhe të Teledetektimit në Qendrën Hapësinore Johnson të NASA-s. Ajo u pre dhe u përshtat për të përmirësuar kontrastin, ndërsa u hoqën edhe artefaktet e lentes./ScienceDaily
