Administrata e dytë e Donald Trumpit po e zhvendos politikën amerikane në Ballkanin Perëndimor drejt stabilitetit, energjisë dhe partneriteteve ekonomike. Por kjo kthesë nuk lindi në vitin 2025. Sipas një analize të Sebastian Greenawalt , ajo përfaqëson vazhdimin dhe intensifikimin e një politike shumëvjeçare amerikane ndaj Serbisë, ku interesat strategjike shpesh kanë peshuar më shumë se kushtëzimi demokratik…
Nisja e dialogut strategjik mes Shteteve të Bashkuara dhe Serbisë më 14 korrik shënon një fazë të re në marrëdhëniet mes Uashingtonit dhe Beogradit. Në qendër të tij qëndrojnë bashkëpunimi ekonomik, energjia, infrastruktura dhe investimet. Për administratën e Donald Trumpit, Serbia po trajtohet gjithnjë e më shumë si një partner me rëndësi strategjike dhe ekonomike në Ballkanin Perëndimor.
Por pas këtij pragmatizmi qëndron një debat më i gjerë: çfarë ndodh me demokracinë dhe të drejtat e njeriut kur stabiliteti, investimet dhe konkurrenca gjeopolitike me Rusinë e Kinën marrin përparësi?
Kjo është pyetja kryesore që ngre Sebastian Greenawalt në analizën e tij për “European Western Balkans”. Sipas tij, administrata e dytë Trump nuk ka shpikur një politikë krejtësisht të re ndaj Serbisë. Ajo po e bën më të qartë dhe po e çon më tej një prirje që ishte shfaqur gradualisht edhe gjatë administratave të mëparshme amerikane: bashkëpunimin me Beogradin edhe kur përparimi demokratik mbetet i kufizuar.
Nga demokratizimi te stabiliteti
Pas luftës së Kosovës dhe ndërhyrjes së NATO-s kundër Jugosllavisë në vitin 1999, Shtetet e Bashkuara u përfshinë fuqishëm në zhvillimet politike në Serbi. Një vit më vonë, Opozita Demokratike e Serbisë rrëzoi Slobodan Milosheviçin, me mbështetje të konsiderueshme financiare dhe politike nga Perëndimi, përfshirë SHBA-në.
Në vitet që pasuan, politika amerikane kishte një objektiv relativisht të qartë: demokratizimin e Serbisë dhe afrimin e saj me Bashkimin Evropian.
Nga viti 2001 deri më 2017, SHBA-ja i dha Serbisë pothuajse 800 milionë dollarë ndihmë për forcimin e shtetit ligjor, reformimin e drejtësisë, luftën kundër korrupsionit dhe zhvillimin ekonomik. Në të njëjtën kohë, Uashingtoni mbajti qëndrimin se Serbia duhet të njohë pavarësinë e Kosovës. Megjithatë, ardhja në pushtet e Partisë Progresive Serbe në vitin 2012 ndryshoi gradualisht realitetin politik të vendit.
Greenawalt e përshkruan periudhën e qeverisjes së Aleksandar Vuçiçit dhe SNS-së si një proces të vazhdueshëm të përqendrimit të pushtetit. Ai përmend dobësimin e institucioneve të pavarura dhe medias, retorikën nacionaliste, presionin ndaj kritikëve dhe organizatave joqeveritare, korrupsionin dhe lidhjet mes strukturave shtetërore dhe krimit të organizuar.
Këto janë vlerësime dhe akuza të paraqitura nga autori i analizës. Por pikërisht përballë këtij realiteti, argumenton ai, politika amerikane filloi të bëhej gjithnjë e më pragmatike. Uashingtoni vazhdoi të fliste publikisht për demokracinë dhe të drejtat e njeriut, ndërsa në praktikë ruajti marrëdhënie të ngushta me Vuçiçin.
Protestat dhe dilema amerikane
Kjo kontradiktë është bërë edhe më e dukshme pas shembjes së strehës së stacionit hekurudhor në Novi Sad në nëntor 2024, ku humbën jetën 16 persona. Tragjedia shkaktoi protesta të gjera studentore dhe qytetare. Sipas Greenawalt, reagimi i autoriteteve ndaj protestuesve përfshiu dhunë, arrestime dhe forma të tjera presioni.
Administrata Trump mori detyrën vetëm disa muaj pas nisjes së protestave. Për autorin, kjo e vendosi Uashingtonin në një pozicion ku mund të ushtronte ndikim të konsiderueshëm mbi qeverinë serbe.
Por politika e re amerikane po lëviz në një drejtim tjetër.
Në vend që marrëdhëniet ekonomike të kushtëzohen qartësisht me përmirësimin e demokracisë dhe të drejtave të njeriut, administrata Trump po vendos në plan të parë stabilitetin, investimet dhe interesat strategjike.
Doktrina e re: epoka e “ndërtimit të shteteve” ka përfunduar
Ndryshimi shfaqet qartë në raportin e administratës amerikane për Kongresin mbi stabilitetin dhe prosperitetin në Ballkanin Perëndimor, të publikuar në maj 2026.
Mesazhi i dokumentit është i drejtpërdrejtë: epoka e politikës amerikane të përqendruar te “ndërtimi i shteteve” ka përfunduar. Politika e re nuk e sheh Ballkanin si një rajon që Uashingtoni duhet ta “shpëtojë” apo rindërtojë, por si një hapësirë ku SHBA-ja duhet të ruajë stabilitetin dhe të ndërtojë partneritete me përfitim të ndërsjellë.
Në praktikë, kjo do të thotë më shumë vëmendje ndaj investimeve, energjisë, biznesit dhe interesave strategjike amerikane. Greenawalt e sheh pikërisht këtu problemin kryesor. Sipas tij, ndërtimi i institucioneve demokratike dhe respektimi i të drejtave të njeriut rrezikojnë të kalojnë nga objektiva themelorë të politikës amerikane në çështje dytësore.
Serbia në përplasjen SHBA-Rusi-Kinë
Ndryshimi nuk mund të kuptohet vetëm përmes politikës së brendshme serbe. Serbia ka një rëndësi të veçantë në konkurrencën gjeopolitike mes Perëndimit, Rusisë dhe Kinës.
Për vite me radhë, Vuçiç ka ndjekur një politikë balancimi: ruan marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, ndërkohë që mban lidhje të forta me Moskën dhe Pekinin.
Për Uashingtonin, një objektiv i rëndësishëm është zvogëlimi i ndikimit rus, veçanërisht në sektorin energjetik.
Në janar 2025, SHBA-ja vendosi sanksione ndaj NIS-it, kompanisë kryesore të naftës në Serbi, e kontrolluar nga kompani ruse të lidhura me Gazpromin. Synimi është të zvogëlohet varësia energjetike serbe nga Rusia dhe të krijohet më shumë hapësirë për partnerë perëndimorë dhe amerikanë.
Në aspektin gjeopolitik, një politikë e tillë mund ta afrojë Serbinë me Perëndimin.
Por këtu lind një tjetër dilemë.
Nëse largimi i Serbisë nga Rusia kërkon bashkëpunim më të ngushtë me Vuçiçin, sa larg është i gatshëm të shkojë Uashingtoni në kritikimin e mënyrës së tij të qeverisjes?
Greenawalt argumenton se frika se Serbia mund të afrohet më shumë me Rusinë ka ndikuar prej kohësh në tolerancën amerikane ndaj Beogradit. Në këtë kuptim, Trump nuk po ndërton një politikë nga zero. Ai po e bën më të hapur një logjikë që ka ekzistuar prej vitesh.
Interesat ekonomike nuk nisën me Trumpin
Edhe përpara administratës së dytë Trump, Serbia shihej si një treg me rëndësi për kompanitë amerikane. Ajo është ekonomia më e madhe e Ballkanit Perëndimor dhe administratat amerikane kanë kërkuar vazhdimisht të përmirësojnë kushtet për investimet e SHBA-së.
Strategjia e integruar amerikane për Serbinë e vitit 2022 kërkonte, ndër të tjera, krijimin e një mjedisi më transparent ku kompanitë amerikane të mund të konkurronin në kushte të barabarta. Dokumenti gjithashtu kërkonte reduktimin e ndikimit rus dhe varësisë energjetike të Serbisë.
Dallimi kryesor që identifikon Greenawalt është se administratat e mëparshme i paraqisnin këto objektiva paralelisht me demokratizimin, sundimin e ligjit dhe të drejtat e njeriut. Administrata aktuale po e zhvendos shumë më qartë peshën drejt interesave ekonomike dhe strategjike.
Pra, ndryshimi është njëkohësisht në përmbajtje dhe në prioritet.
Një nga kritikat kryesore ndaj politikës perëndimore në Ballkan ka qenë prej vitesh ajo e standardeve të dyfishta. Greenawalt i referohet argumentit se SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian kanë toleruar ndaj Serbisë veprime për të cilat aktorë të tjerë rajonalë do të përballeshin me presion më të madh.
Kjo bëhet e dukshme edhe te politika e sanksioneve.
Shtetet e Bashkuara kanë sanksionuar figura të tjera politike në Ballkan, përfshirë Milorad Dodikun në Bosnjë-Hercegovinë, ndërsa nuk kanë vendosur masa të ngjashme ndaj Vuçiçit apo SNS-së.
Në të njëjtën kohë, Departamenti amerikan i Shtetit ka publikuar prej vitesh raporte kritike për gjendjen e të drejtave të njeriut në Serbi.
Kjo krijon një kontradiktë: institucionet amerikane identifikojnë probleme serioze, por politika e Uashingtonit nuk i shoqëron domosdoshmërisht këto vlerësime me masa politike ndaj udhëheqjes serbe.
Dobësimi i mekanizmave të monitorimit
Sipas Greenawalt, administrata e dytë Trump ka shkuar më tej se paraardhësit në disa fusha. Një prej tyre lidhet me mënyrën e raportimit për të drejtat e njeriut. Raportet e mëparshme të Departamentit të Shtetit për Serbinë trajtonin probleme që përfshinin keqtrajtimin nga policia, kushtet në burgje, pavarësinë e gjyqësorit, presionin ndaj medias dhe gazetarëve, korrupsionin, dhunën ndaj grave, trafikimin e qenieve njerëzore dhe dhunën ndaj personave LGBTIQ+.
Autori vëren se raporti për vitin 2024, i publikuar në gusht 2025, vazhdoi të trajtonte tema si liria e medias, rrëmbimet dhe tortura, por nuk përfshiu në të njëjtën mënyrë diskutime mbi korrupsionin qeveritar, të drejtat e grave, dhunën në familje dhe të drejtat LGBTIQ+.
Për Greenawalt, kjo nuk është thjesht çështje redaktimi të një raporti. Është sinjal politik, sepse raportimi publik amerikan ka shërbyer tradicionalisht si instrument presioni ndaj qeverive që akuzohen për shkelje.
Mbyllja e USAID-it dhe pasojat për shoqërinë civile
Një ndryshim tjetër me pasoja të drejtpërdrejta është mbyllja e USAID-it.
Sipas të dhënave amerikane të cituara në analizë, Serbia mori rreth 45 milionë dollarë ndihmë në vitin 2024. Rreth 22 milionë dollarë shkuan për programe të demokracisë, të drejtave të njeriut dhe qeverisjes, ndërsa rreth 10 milionë dollarë të tjerë u përdorën për mbështetje programesh.
Një pjesë e këtyre fondeve mbështeste organizatat që punojnë për sundimin e ligjit, transparencën dhe luftën kundër korrupsionit.
Për këtë arsye, ndërprerja e financimit mund të ketë efekt shumë më konkret sesa ndryshimi i retorikës diplomatike. Ajo redukton burimet në dispozicion të aktorëve vendas që monitorojnë pushtetin dhe kërkojnë reforma institucionale.
Gjykata Penale Ndërkombëtare dhe sinjali më i gjerë
Greenawalt e lidh politikën ndaj Serbisë edhe me qëndrimin më të gjerë të administratës Trump ndaj institucioneve ndërkombëtare.
Në shkurt 2025, Trump nënshkroi Urdhrin Ekzekutiv 14203 për vendosjen e sanksioneve ndaj zyrtarëve të Gjykatës Penale Ndërkombëtare. Administrata amerikane i justifikoi masat si përgjigje ndaj veprimeve që i konsideronte të pabazuara kundër SHBA-së dhe aleatit të saj, Izraelit.
Sipas analizës, 11 gjyqtarë dhe prokurorë u përfshinë më pas në masa që përfshijnë kufizime në sistemin financiar amerikan, ngrirje të pasurive dhe ndalime udhëtimi.
Për autorin, dobësimi i institucioneve ndërkombëtare të drejtësisë ka rëndësi edhe për Ballkanin, një rajon ku përgjegjësia për krimet e luftës dhe mbrojtja e standardeve ndërkombëtare vazhdojnë të kenë peshë politike.
Rasti Dodik dhe pragmatizmi i ri
Një sinjal tjetër ishte vendimi i administratës Trump për të hequr, më 29 tetor 2025, sanksionet ndaj ish-udhëheqësit të Republikës Srpska, Milorad Dodik, si edhe ndaj 47 bashkëpunëtorëve dhe subjekteve të lidhura me të.
Masat e mëparshme amerikane ishin vendosur për korrupsion dhe për veprime që Uashingtoni i konsideronte kërcënim për stabilitetin e Bosnjë-Hercegovinës.
Në leximin e Greenawalt, ky vendim përputhet me një politikë që preferon marrëveshjen dhe stabilitetin afatshkurtër ndaj përdorimit të sanksioneve si instrument për imponimin e standardeve demokratike.
A mund të sjellë politika e Trumpit edhe rezultate pozitive?
Analiza nuk e paraqet politikën e re vetëm në terma negativë. Një nga prioritetet e administratës është lufta kundër krimit të organizuar. Raporti amerikan për Ballkanin Perëndimor i konsideron rrjetet kriminale të rajonit kërcënim për sigurinë e SHBA-së dhe premton goditjen e tyre.
Nëse kjo politikë zbatohet realisht në Serbi, ajo mund të godasë edhe korrupsionin dhe lidhjet mes krimit dhe strukturave shtetërore.
Megjithatë, Greenawalt thotë se deri tani nuk shihen prova të mjaftueshme për një ofensivë të tillë në Serbi. Ai sjell si shembull polemikat rreth projektit hotelier të lidhur me Jared Kushnerin, dhëndrin e Donald Trumpit. Sipas autorit, procedurat e lidhura me projektin janë përballur me akuza se janë përshpejtuar përmes veprimeve të parregullta të zyrtarëve serbë.
Kjo, sipas tij, ilustron kontradiktën mes deklaratave amerikane për luftën kundër korrupsionit dhe nevojës së Uashingtonit për të ruajtur marrëdhënie të favorshme me pushtetin në Beograd.
Stabiliteti, avantazh apo kurth?
Një tjetër element që mund të ketë efekt pozitiv është prioriteti amerikan për ruajtjen e stabilitetit. SHBA-ja nuk ka interes për një konflikt të ri në Ballkan. Një luftë e re do të dëmtonte sigurinë rajonale, investimet dhe interesat strategjike amerikane.
Kjo e shtyn Uashingtonin të mbështesë Marrëveshjen e Dejtonit, të përpiqet të frenojë tensionet etnike dhe të vazhdojë mbështetjen për pavarësinë e Kosovës.
Në këtë kuptim, politika e stabilitetit mund të ndihmojë në parandalimin e skenarëve më të rrezikshëm. Problemi lind kur stabiliteti shndërrohet në qëllim në vetvete.
Në debatin për Ballkanin, kjo qasje përshkruhet shpesh me termin “stabilitokraci”: Perëndimi pranon ose toleron udhëheqës me prirje autoritare për aq kohë sa ata garantojnë stabilitet dhe bashkëpunim në çështjet strategjike.
Kritika ndaj kësaj politike është se stabiliteti afatshkurtër mund të blihet me çmimin e institucioneve më të dobëta, medias më pak të lirë dhe mungesës së përgjegjshmërisë politike.
Kosova mbetet pjesë e ekuacionit
Kosova është një nga arsyet kryesore pse marrëdhënia amerikane me Beogradin mbetet komplekse. SHBA-ja mbështet pavarësinë e Kosovës dhe ka kërkuar prej kohësh normalizimin e marrëdhënieve mes Prishtinës dhe Beogradit. Por aftësia e Uashingtonit për ta kushtëzuar Serbinë është e kufizuar edhe nga fakti se pesë vende të Bashkimit Evropian vazhdojnë të mos e njohin Kosovën.
Në të njëjtën kohë, perspektiva e anëtarësimit në BE mbetet një nga instrumentet kryesore për nxitjen e reformave demokratike në Serbi.
Kjo krijon një ekuilibër të ndërlikuar: Perëndimi kërkon ta afrojë Serbinë, ta largojë nga Rusia dhe të arrijë progres në raportet me Kosovën, por presioni i tepërt ndaj Vuçiçit mund ta shtyjë Beogradin të forcojë lidhjet me Moskën ose Pekinin.
Pikërisht kjo dilemë ka ndikuar në politikën amerikane shumë përpara rikthimit të Trumpit në Shtëpinë e Bardhë.
Një kundërpeshë e mundshme nga Kongresi
Megjithatë, administrata nuk është aktori i vetëm që përcakton politikën amerikane. Në Kongres po shfaqen iniciativa për një qasje më të ashpër ndaj autoriteteve serbe.
Më 27 gusht, republikani Joe Wilson dhe demokrati Bill Keating sponsorizuan një projektligj të njohur si “Serbia Act”. Nisma parashikon sanksione dhe kufizime udhëtimi ndaj personave që cenojnë stabilitetin e Ballkanit Perëndimor dhe integritetin territorial të shteteve të rajonit, si dhe ndaj atyre që dëmtojnë demokracinë, kontribuojnë në korrupsion ose kryejnë shkelje të të drejtave të njeriut.
Nëse kjo nismë avancon, ajo mund të krijojë një kundërpeshë ndaj politikës më transaksionale të administratës. Për Greenawalt, projektligji tregon se në Uashington vazhdon të ekzistojë një debat real mbi mënyrën se si duhet trajtuar Serbia dhe qeverisja e Vuçiçit.
Sipas Greenawalt, problemi është se politika e mëparshme amerikane nuk ishte aq e kushtëzuar nga të drejtat e njeriut sa sugjeronte retorika zyrtare. Administratat e mëparshme kritikonin gjendjen e demokracisë, financonin shoqërinë civile dhe publikonin raporte të hollësishme për shkeljet. Por njëkohësisht vazhdonin bashkëpunimin me Vuçiçin, shmangnin sanksionet ndaj tij dhe e shihnin Serbinë si një partner të domosdoshëm për stabilitetin, Kosovën, energjinë dhe frenimin e ndikimit rus.
Trump po e ndryshon kryesisht raportin mes këtyre prioriteteve.
Demokracia dhe të drejtat e njeriut po humbasin peshë të dukshme, ndërsa stabiliteti, investimet amerikane, siguria energjetike dhe konkurrenca me Rusinë e Kinën po dalin në plan të parë.
Kjo mund ta bëjë politikën amerikane më të qartë dhe më pragmatike, por njëkohësisht krijon rrezikun që qeveria serbe të ketë më pak arsye për të ndërmarrë reforma demokratike.
Pyetja që mbetet për Serbinë dhe Ballkanin
Në fund, çështja nuk është vetëm nëse politika e Donald Trumpit është më pak e përqendruar te të drejtat e njeriut se ajo e Joe Bidenit. Pyetja më e rëndësishme është nëse Perëndimi ka qenë ndonjëherë i gatshëm ta kushtëzojë realisht bashkëpunimin me Beogradin me standarde demokratike.
Greenawalt argumenton se përgjigjja, deri tani, është kryesisht negative.
Ai sjell si simbol të kësaj mungese përgjegjshmërie edhe rastin e vëllezërve Bytyqi, tre shtetas amerikanë të vrarë në Serbi pas luftës së Kosovës. Pavarësisht kërkesave shumëvjeçare, autoritetet serbe nuk kanë siguruar ndëshkimin e autorëve të vrasjes.
Autori përmend gjithashtu Goran Radosavljevićin “Guri”, ish-zyrtar policor serb të dyshuar për përfshirje në këtë çështje, i cili, sipas tij, është parë gjatë periudhës së fundit pranë zyrtarëve dhe mbështetësve të pushtetit serb.
Në këtë këndvështrim, politika e administratës së dytë Trump nuk përbën fillimin e problemit. Ajo e bën më të dukshëm një kompromis që politika amerikane në Serbi e ka bërë prej vitesh: përpjekjen për të siguruar njëkohësisht stabilitet, ndikim gjeopolitik, bashkëpunim ekonomik dhe reforma demokratike.
Tani renditja e prioriteteve po bëhet më e qartë.
Për administratën Trump, stabiliteti dhe partneriteti ekonomik janë në krye. Për Serbinë dhe pjesën tjetër të Ballkanit Perëndimor, pyetja është nëse një politikë e tillë do ta afrojë rajonin me Perëndimin, apo do të konsolidojë një model ku qeveritë mund të ofrojnë stabilitet dhe bashkëpunim strategjik pa u përballur me presion të fortë për demokraci, sundim të ligjit dhe respektim të të drejtave të njeriut.
