Gjatë kësaj vere, Shoqëria Gjermane për Bashkëpunim Ndërkombëtar (Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit – GIZ GmbH) paralajmëroi drejtpërdrejt se sipërfaqet bujqësore në Maqedoni janë nën presion serioz nga thatësira, ndërsa projeksionet klimatike tregojnë për një ulje të konsiderueshme të reshjeve gjatë verës.
GIZ është kompani federale gjermane për bashkëpunim ndërkombëtar në zhvillim, tërësisht në pronësi të shtetit gjerman. Ajo vepron në rreth 120 vende dhe zbaton projekte në fusha si ndryshimet klimatike, bujqësia, mjedisi dhe zhvillimi ekonomik. Në Maqedoni është e pranishme që nga viti 1992, me zyrë në Shkup, ku bashkëpunon me institucionet shtetërore, pushtetin lokal, sektorin e biznesit dhe partnerë të tjerë.
Nga ana tjetër, Banka Botërore vlerëson se, pa masa të përshtatshme përshtatjeje, dëmet klimatike për Maqedoninë mund të arrijnë në rreth katër për qind të PBB-së deri në vitin 2050.
Por, në të gjithë këtë temë ekziston një hallkë thelbësore – uji.
Pikërisht uji prej kohësh po analizohet si një nga çështjet kryesore për të ardhmen e bujqësisë dhe prodhimit të ushqimit vendor. Është e rëndësishme që uji gjithnjë e më shumë të trajtohet edhe në diskursin publik maqedonas si çështje me rëndësi të lartë ekonomike dhe të sigurisë kombëtare, e jo vetëm si çështje mjedisore.
Rajoni ynë dhe Evropa po përballen me diçka që deri tani zakonisht lidhej me pjesët e varfra dhe të thata të botës – uji po bëhet faktor kufizues për prodhimin e ushqimit.
Nga shoku klimatik te shoku ekonomik
Ajo që po ndodh sot në Evropë nuk duhet të shihet vetëm si një episod tjetër klimatik që do të përfundojë me reshjet e para të vjeshtës.
Valët e të nxehtit, thatësira dhe rënia e rendimenteve bujqësore po fillojnë të ndryshojnë matematikën ekonomike të ushqimit.
Në Francë po thahen rajonet bujqësore, në veri të Italisë uji nuk arrin në disa fusha të orizit, Spanja po raporton rënie të rendimenteve, ndërsa fermerët gjermanë presin miliona tonë më pak drithë. Në Francë, gjatë muajit gusht, është regjistruar tashmë një rënie serioze e rezervave të ujërave nëntokësore.
Pikërisht këtu qëndron një nga alarmet më serioze. Kriza nuk është vetëm në tokë, por edhe nën të.
Evropa po fillon të përballet me diçka që deri tani dukej si problem i rajoneve më të thata të botës – uji po bëhet faktor kufizues për prodhimin e ushqimit.
Profesorët e Fakultetit të Bujqësisë pranë UKIM-it prej kohësh paralajmërojnë se ajo që po ndodh në Evropë dhe në botë nuk mund të trajtohet më vetëm si një fatkeqësi natyrore.
„Kur zvogëlohet korrja, nuk shtrenjtohet vetëm produkti bujqësor. Shtrenjtohet ushqimi për bagëtinë, rriten kostot e industrisë ushqimore, çrregullohen zinxhirët e furnizimit dhe në fund fatura i arrin konsumatorit“, thonë profesorët universitarë.
Sipas tyre, vlerësimet evropiane për dëmet nga thatësira dhe valët e të nxehtit lëvizin nga dhjetëra deri në qindra miliarda euro, në varësi të asaj se çfarë përfshihet në përllogaritje.
Edhe „Reuters“, në analizat e veta, paralajmëron se tregjet gjithnjë e më shumë po e përfshijnë paqëndrueshmërinë klimatike në pritjet për çmimet e ushqimit dhe rritjen ekonomike.
Kjo do të thotë se ushqimi nuk është më vetëm çështje bujqësore. Ai po bëhet çështje e inflacionit, deficitit tregtar, stabilitetit social dhe sigurisë kombëtare.
Bashkimi Evropian e kupton këtë rrezik dhe, paralelisht me masat për bujqësinë, po investon në sigurimin e furnizimit të qëndrueshëm me plehra bujqësore, përmes diversifikimit të zinxhirëve të furnizimit dhe rritjes së qëndrueshmërisë së prodhimit vendor.
Maqedonia nuk është ishull
Për Maqedoninë kjo nuk është një histori e largët evropiane.
Nëse prodhuesit evropianë prodhojnë më pak, Maqedonia do të konkurrojë për të njëjtat sasi ushqimi në një treg evropian dhe botëror më të shtrenjtë.
Nëse vendet evropiane, në kushtet e mungesës, fillojnë t’i sigurojnë me përparësi tregjet e tyre, pyetja logjike është: Nga do të importojmë ne?
Maqedonia tashmë importon sasi të konsiderueshme të mishit, qumështit dhe produkteve të qumështit, drithërave, vajit, frutave, perimeve dhe ushqimeve të përpunuara. Rreth 46 për qind e importeve bujqësore vijnë nga Bashkimi Evropian.
Në vite normale kjo mund të duket si një shkëmbim tregtar. Por në kushtet e një mungese afatgjatë, situata bëhet shumë më komplekse.
Vitet e thatësirës intensive në Evropë mund të shndërrohen në një çështje kritike për sigurinë kombëtare dhe rajonale.
Uji është rezerva jonë strategjike
Maqedonia ka lumenj, liqene dhe potencial të konsiderueshëm bujqësor. Por ende nuk ka një politikë afatgjatë të organizuar mjaftueshëm mirë që këto burime t’i shndërrojë në qëndrueshmëri.
Sigurisht, janë të dukshme proceset reformuese dhe investimet, por Maqedonia është nisur nga një deficit serioz dhe tani duhet ta kompensojë kohën e humbur.
FAO vlerëson se ekziston një potencial i konsiderueshëm për tokë nën sistemet e ujitjes, por një pjesë e infrastrukturës është jofunksionale ose në gjendje të rënduar.
Kjo do të thotë se Maqedonia nuk duhet të presë që Evropa të hyjë në një krizë më të thellë për të kuptuar se uji është burim strategjik.
Vendi që sot investon në ujë, nesër investon në ushqim.
Vendi që sot e humb ujin, nesër do të importojë ushqim me para që mund t’i kishte fituar brenda vendit.
Prandaj, nuk është e vërtetë se Maqedonia nuk ka potencial për prodhimin e ushqimit. Potencial ka. Sfida është që ky potencial menjëherë të shndërrohet në një strategji afatgjatë.
Goditja e parë: inflacioni i importuar
Nëse thatësira evropiane vazhdon, goditja e parë ndaj Maqedonisë ka shumë gjasa të ndihet përmes çmimeve.
Për Maqedoninë, kriza bujqësore evropiane sjell një rrezik të drejtpërdrejtë për ushqim më të shtrenjtë dhe më të paqëndrueshëm.
Ekonomia jonë është shumë e vogël për të diktuar kushtet e tregut evropian, por mjaftueshëm e hapur që çrregullimet evropiane t’i ndiejë shpejt.
Kur në Francë, Gjermani, Itali dhe Spanjë bie prodhimi, rritet konkurrenca për drithëra, ushqim për bagëtinë, vaj dhe lëndë të tjera të para. Ndërsa Maqedonia tashmë importon një pjesë të këtyre produkteve.
Prandaj, ndikimi i parë do të ishte inflacionist përmes importeve.
Goditja e dytë: fermerët
Fermeri maqedonas mund të gjendet në një situatë „mes dy zjarreve“.
Nga njëra anë do të rriten çmimet e farërave, plehrave, energjisë dhe ushqimit për bagëtinë. Nga ana tjetër, rreziku klimatik do të rrisë mundësinë për rendimente më të ulëta.
Ky është një kombinim veçanërisht i rrezikshëm: kosto më të larta dhe rendiment më pak i sigurt.
GIZ tashmë paralajmëron se ndryshimet klimatike në Maqedoni po e ulin drejtpërdrejt potencialin prodhues dhe po e vështirësojnë planifikimin e mbjelljes, ujitjes dhe korrjes.
Faza e ardhshme mund të jetë braktisja e një pjese të prodhimit bujqësor, veçanërisht në zonat ku fermerët nuk kanë qasje në ujë dhe teknologji moderne.
Goditja e tretë: rreziku strategjik
Rreziku më i madh nuk është vetëm ajvari më i shtrenjtë, thënë në mënyrë metaforike.
Rreziku më i madh është që shteti të bëhet i varur nga burimet e huaja për ushqimet bazë.
Varësia nga importi në vetvete nuk është dobësi. Dobësi është varësia nga importi në kushtet kur furnizuesit njëkohësisht përballen me mungesë të tyre.
Komisioni Evropian tashmë e trajton sigurinë ushqimore si çështje strategjike dhe ka mekanizma për monitorimin e rreziqeve në zinxhirët e furnizimit.
Ky është një sinjal që Maqedonia duhet ta marrë jashtëzakonisht seriozisht.
Uji e përcakton ushqimin
Në kushtet maqedonase, lidhja më e rëndësishme është ujë – bujqësi – ushqim.
Në letër kemi një sistem të konsiderueshëm të ujitjes, por infrastruktura është e vjetër dhe në masë të madhe jofunksionale.
Analizat rajonale tregojnë se sipërfaqja e ujitur realisht është dukshëm më e vogël se potenciali i tokës së përfshirë nga sistemet e ujitjes.
Prandaj, kriza klimatike e godet Maqedoninë në dy mënyra.
Së pari, përmes reshjeve më të pakta dhe më të paparashikueshme.
Së dyti, përmes faktit se nuk e përdorim mjaftueshëm me efikasitet ujin që kemi.
Nga cenueshmëria drejt avantazhit
Megjithatë, kjo nuk duhet të jetë domosdoshmërisht vetëm një skenar pesimist.
Pikërisht kriza në Evropë mund të shndërrohet në një mundësi zhvillimore për Maqedoninë.
Nëse shteti investon me kohë në ujitje, akumulime, sisteme moderne për kursimin e ujit, magazinimin e ushqimit, kapacitete për përpunim dhe varietete rezistente ndaj klimës, Maqedonia mund të fitojë diçka më të vlefshme se vetë-mjaftueshmëria klasike – qëndrueshmërinë strategjike.
Kjo do të nënkuptonte se një pjesë e mungesës evropiane mund të shndërrohet në potencial eksportues të Maqedonisë.
Por vetëm nëse prodhimi planifikohet mirë.
Kërkesa për ushqim në të ardhmen mund të jetë e sigurt, pasi rreziku i mungesës globale po rritet. Por edhe uji duhet të trajtohet si kapital kombëtar.
Ideja për një agjenci të specializuar për ushqim dhe bujqësi, e cila tashmë është trajtuar në analiza publike, meriton shqyrtim dhe elaborim serioz.
Banka Botërore tashmë paralajmëron se menaxhimi i ujërave në Maqedoni kërkon investime dhe reforma për t’u bërë më rezistent ndaj ndryshimeve klimatike.
Prandaj, dhjetë vitet e ardhshme nuk do të jenë vetëm një betejë për rendimente më të larta bujqësore. Do të jenë një betejë për kontrollin e rrezikut.
Dhe në atë betejë, njësia më e vlefshme nuk do të jetë hektari.
Do të jetë metri kub ujë që shteti ka arritur ta ruajë, ta magazinojë dhe ta përdorë me mençuri.
Maqedonia mund të ketë potencial. Ajo që nuk ka me bollëk është koha – koha që gjatë dekadave të fundit është humbur.
Prandaj, gjithçka që do të ndërmerret tani duhet të zhvillohet më shpejt, më guximshëm dhe me një strategji të qartë.
Sepse pyetja nuk është më nëse ndryshimet klimatike do të ndikojnë në ushqim.
