Divorci, telefonat inteligjentë dhe kontrolli – BBC futet brenda pushtetit të talebanëve

Guvernatori Abdullah Sarhadi jep para për trajtimin e krahut të thyer të një djali dhe shpërndan fonde për një xhami lokale. Më pas, në zyrën e tij në Afganistanin verior, zhvillohet një përballje e pazakontë.

Një grua e re i thotë ish-komandantit taleban, një burrë me mjekër të thinjur, se dëshiron të divorcohet nga bashkëshorti i saj, të cilin e akuzon se e ka abuzuar dhe rrahur për muaj me radhë.

Ajo nuk pranon të heqë dorë nga kërkesa e saj.

Në një vend ku vajzave u ndalohet të ndjekin arsimin e mesëm, 18-vjeçarja e paraqet me qetësi dhe vendosmëri kërkesën e saj, me fytyrën e mbuluar plotësisht nga një vello dhe syze dielli.

“Po të kishte ndonjë mundësi për të jetuar bashkë, nuk do të isha këtu… E kam marrë vendimin tim”, thotë ajo.

Pasi përpiqet ta bindë që të heqë dorë nga divorci, guvernatori më vonë komenton se gratë janë “të pamenduara” dhe “të mangëta në intelekt”. Fjalët e tij shkaktojnë të qeshura mes zyrtarëve meshkuj, truprojave dhe pleqve që ndodhen aty.

Ky moment ofron një pamje të rrallë të realitetit të përditshëm nën sundimin e talebanëve, pesë vjet pasi ata rrëzuan qeverinë e mbështetur nga SHBA-ja në vitin 2021.

Gjatë kësaj periudhe, gratë janë përjashtuar nga shumica e vendeve të punës, u është ndaluar të ndjekin universitetin dhe nuk lejohen të udhëtojnë vetëm apo të vizitojnë parqe dhe qendra argëtimi.

Gjatë takimeve të zhvilluara përgjatë dy viteve, BBC-ja siguroi një akses të pazakontë te disa prej figurave me ndikim të lëvizjes ekstremiste islamiste. Gazetarët kaluan kohë me burra që dikur planifikonin sulme vetëvrasëse ose jetonin për vite me radhë në strehime nëntokësore, por që sot janë zyrtarë dhe ushtarakë.

Talebanët erdhën në pushtet duke pretenduar se kishin ndryshuar, por shumë prej politikave të tyre ngjajnë me interpretimin e ashpër të Sheriatit – ligjit fetar islam – që ata imponuan gjatë viteve 1990.

Burrat që takuam dukej se dëshironin të paraqiteshin si të arsyeshëm, por nuk ishin të gatshëm të diskutonin për dhunën e tyre të së kaluarës. Ndërkohë, pamë edhe momente tensioni mes sundimtarëve dhe njerëzve mbi të cilët ata sundojnë.

Guvernatori Sarhadi thotë se Tuba – jo emri i saj i vërtetë – duhet të qëndrojë në martesë.

“Pyete veten: ‘Kush do të martohet me mua pasi të divorcohem?’”, i thotë Sarhadi. “Do të duhet të bësh shumë kompromise ose do të humbasësh dinjitetin dhe nderin tënd.”

“Zoti guvernator, nderi dhe dinjiteti im tashmë janë shkatërruar”, përgjigjet ajo.

Bashkëshorti i saj dëgjon në heshtje, ndërsa pret radhën për të folur.

Sipas Sheriatit, një grua që kërkon divorcin mund të detyrohet t’i kthejë bashkëshortit një pjesë ose të gjitha paratë që ai i ka dhënë në momentin e martesës. Shpesh arrihet një marrëveshje financiare. Por bashkëshorti i kësaj gruaje thotë se kërkon katërfishin e shumës, gjë që familja e saj refuzon ta paguajë.

Guvernatori thotë se gruas duhet t’i jepet një dhomë më vete. Ai shton se zyrtarët do ta paralajmërojnë bashkëshortin të mos e rrahë – “përndryshe do të burgoset”.

I pakënaqur, babai i Tubës i thotë më vonë BBC-së se familja do të kërkojë divorcin përmes gjykatave, edhe pse, sipas sistemit gjyqësor të talebanëve, për një grua është shumë e vështirë të divorcohet pa pëlqimin e bashkëshortit.

Sarhadi ishte komandant ushtarak gjatë periudhës së parë të sundimit të talebanëve në vitet 1990. Ai ishte mes mijëra kryengritësve që u dorëzuan në fund të vitit 2001, ndërsa një koalicion i udhëhequr nga SHBA-ja rrëzoi grupin nga pushteti.

Ai u mbajt për disa vite në paraburgimin amerikan në Gjirin e Guantanamos, por përfundimisht u lirua.

Kur talebanët rimorën pushtetin, ai u bë guvernator – fillimisht në provincën e Bamiyanit dhe më pas, kur e takuam në fund të qershorit, në qytetin Sheberghan të provincës Jawzjan. Së fundmi, ai është bërë zëvendëskomandant i një korpusi ushtarak në provincën veriore të Kunduzit.

Duke përdorur një telefon të vjetër celular me ekran të vogël, ai thotë se ndalimi i fundit i telefonave inteligjentë për zyrtarët e ka ngadalësuar punën.

“Më parë mund të dërgoje një mesazh të shpejtë… të dërgoje dokumente dhe të merrje shpejt një përgjigje.” Por ai shton se, nëse flet më shumë për ndalimin, “kjo do të shkaktojë probleme”.

Në aspekte të tjera, megjithatë, pikëpamja e tij për botën duket se ka ndryshuar shumë pak nga ajo e talebanëve 25 vjet më parë.

Në atë kohë, ai ishte komandant ushtarak në Bamiyan, ku talebanët hodhën në erë statujat gjigante të lashta të Budës, duke shkaktuar tronditje dhe dënim ndërkombëtar.

Fillimisht ai përpiqet t’u shmanget pyetjeve tona për sitin arkeologjik, por në fund thotë:

“E shkatërrova me duart e mia.

“Çfarëdo që bëmë dhe bëjmë është në përputhje me udhëzimet dhe ligjin e Zotit… Ne i shkatërrojmë idhujt në vend që t’i shesim. Pse duhet të pendohem? Ishte vullneti i Zotit.”

Nga atentator i kamikazëve në zyrtar të lartë

Në kryeqytetin Kabul takojmë një tjetër figurë të lartë talebane, e cila e ka lënë pas një të kaluar të dhunshme për të marrë një rol në administratën që sot është në pushtet.

Habibullah Badr na shoqëron nëpër rrugë me një makinë të blinduar.

Ai thotë se më parë ishte “përgjegjës për operacionet e sulmuesve vetëvrasës” në Kabul.

“I njoh shumë mirë të gjitha rrugët dhe rrugicat… Kishim të gjithë informacionin që na nevojitej për Kabulin dhe rrugicat e tij”, thotë ai. “Kishte zona që kërkonin shumë kohë për t’u planifikuar.”

Sulmet vetëvrasëse të talebanëve vranë mijëra njerëz në Afganistan, përfshirë shumë civilë.

Megjithatë, Badr është i kujdesshëm kur flet për të kaluarën e tij, nga frika se kjo do t’i “mërzisë njerëzit” dhe mund të “rihapë plagë”.

I pyetur për vdekjen e civilëve, ai thotë se talebanët shënjestronin konvojet amerikane dhe se civilëve u bëhej thirrje të qëndronin larg bazave të huaja.

Sa herë që përpiqem ta pyes për sulme specifike të kryera në zona civile, ai i shmanget pyetjes.

Aktualisht ai është larguar përkohësisht nga detyrat zyrtare për t’u trajtuar për probleme shëndetësore, por më parë ishte zëvendësdrejtor i burgjeve në të gjithë vendin – dhe drejtonte pikërisht burgun ku ishte mbajtur në pritje të ekzekutimit nën qeverinë e mëparshme.

Badr na fton të marrim pjesë në një takim fisnor, ku kreu i një fondacioni bamirësie do ta nderojë me një medalje. Por gjërat marrin një kthesë të papritur.

“Zoti Badr është një krenari për Afganistanin dhe një luftëtar i madh”, thotë Sulltan Mohammad Talaee. “Por kam edhe një ankesë. Nëse shkollat dhe arsimi do të ishin të hapura për të gjithë, do të ishte një gjë e shkëlqyer për Afganistanin. Shpresoj që kjo të mos ju ofendojë.”

Pason një heshtje e sikletshme. Të pranishmit nuk janë të sigurt se si të reagojnë. Mikrofoni i Talaee-së hiqet me shpejtësi.

Më pas, ai i thotë BBC-së:

“Kërkova që shkollat e vajzave të rihapen… Kërkimi i dijes është detyrim si për burrat, ashtu edhe për gratë në Islam.”

Ai shton:

“Kishte edhe gjëra të tjera që doja të thosha, por nuk më lanë të flisja më gjatë.”

Shpesh, ata që flasin hapur përballen me pasoja shumë më të rënda.

Gratë na treguan për dëshpërimin e thellë që ndienin për ëndrrat e tyre të penguara nga kufizimet në arsim, si dhe për shoqet e tyre të burgosura për pjesëmarrje në protesta.

Shumica e gazetarëve me të cilët folëm thanë se ishin thirrur ose marrë në pyetje nga shërbimi i inteligjencës së talebanëve, Estikhbaraat.

BBC-ja ia paraqiti disa prej këtyre shqetësimeve zëdhënësit të qeverisë talebane, i njohur si Zabihullah Mujahid.

Ai ka qenë një nga fytyrat publike të qeverisë talebane që prej vitit 2021. Ende përdor pseudonimin me të cilin njihej prej vitesh gjatë kryengritjes, por na tha se emri i tij i vërtetë është Tahir Shah Seddiqi – duke e bërë këtë publik për herë të parë.

Në një qendër moderne shtypi, të financuar nga amerikanët për qeverinë e mëparshme, e pyesim për konferencën e parë për shtyp që mbajti aty, dy ditë pasi talebanët morën kontrollin e vendit.

Atëherë, ai i tha botës se qeveria talebane do t’u lejonte grave të punonin dhe të studionin “brenda kornizave tona” dhe se ato do të “ishin shumë aktive” në shoqëri.

Pse nuk e mbajtën fjalën?

“Ne jemi të përkushtuar ndaj të drejtave të grave, lirisë së fjalës dhe gjërave të tjera brenda Sheriatit”, përgjigjet ai. “Ne duhet ta shohim gjithçka përmes këndvështrimit të Sheriatit.”

Lejimi i grave për të punuar në zyra si ajo e tij, shton ai, “do të çonte në imoralitet” dhe “do të cenonte dinjitetin e tyre”.

Ai thotë se çështja e arsimimit të grave është “nën diskutim… Na duhet një zgjidhje e bazuar në Sheriat për të”.

Kur pyetet për shtypjen e lirisë së medias nga talebanët, ai thotë:

“Në një shoqëri si Afganistani, ne kemi kufizimet tona. Nuk mund t’i lejojmë mediat të bëjnë çfarëdo propagande që duan… Ato nuk mund të transmetojnë kundër ligjeve dhe riteve islame.”

Qeveria talebane ndodhet në Kabul, por Mujahidi kalon shumë kohë në qytetin jugor të Kandaharit, zemrën e talebanëve, të cilin disa tashmë e konsiderojnë kryeqytetin de facto.

Ne kërkojmë të takohemi me udhëheqësin suprem të talebanëve, Hibatullah Akhundzada, i cili ndodhet atje. Ai shfaqet rrallë në publik dhe nuk ka dhënë kurrë një intervistë për mediat. Na thuhet se një takim i tillë nuk do të jetë i mundur për momentin.

Kufizimet në Kandahar janë ashpërsuar që nga vizita ime e fundit, dy vjet më parë. Tani burrat duhet të mbajnë mjekër. Radiostacioneve nuk u lejohet të luajnë muzikë apo të transmetojnë zërat e grave, ndërsa ne nuk u lejuam të filmonim në qytet.

Dy orë larg me makinë, përgjatë rrugëve me pluhur, disa prej ish-luftëtarëve më të përkushtuar të grupit i treguan BBC-së rrjetin e vjetër sekret të shpellave të kryengritësve.

Abid Lalai, një ish-luftëtar që tani drejton një pikë kontrolli si pjesë e një force sigurie në varësi të Ministrisë së Brendshme, na tregon vendet nga të cilat qëllonte dhe hapësirat ku mbante Kuranin e tij dhe varte armët AK-47.

Eprori i tij, Abdul Samad, na tregon një varrezë të pashënuar, duke thënë se babai i tij është varrosur aty, pasi u vra duke luftuar për talebanët.

Zona është një nga më të varfrat në një vend ku OKB-ja thotë se tre në katër persona nuk janë në gjendje të sigurojnë nevojat e tyre themelore. Samad thotë se popullsia lokale ka nevojë urgjente për ujë, rrugë dhe klinika.

“Zyrtarët e Emiratit [Talebanëve] nuk na kanë harruar”, thotë Samad. Ai thotë se udhëheqësit mund të jenë të zënë me prioritete të tjera.

“Kemi shpresë se një ditë do të kujdesen për ne.”

Pesë vjet pasi talebanët nisën mandatin e tyre të dytë në pushtet, varfëria, papunësia dhe paqëndrueshmëria ekonomike mbeten shqetësime urgjente.

Figurat talebane me të cilat folëm thanë se po punonin për t’i luftuar këto probleme, por takuam edhe njerëz të tjerë që besojnë se vetë grupi është problemi kryesor i vendit.

“Jam pa fjalë kur shoh se si një grup që nuk ka asnjë respekt për jetën është papritur në pushtet”, thotë Hoda – jo emri i saj i vërtetë – një grua që protestoi në rrugë kur talebanët u rikthyen në pushtet.

“Gratë nuk mund ta pranojnë këtë situatë”, i thotë ajo BBC-së. “Ata mund të vendosin kufizime, por kjo nuk do të zgjasë përgjithmonë.”

“Mendoj se talebanët kanë frikë nga gratë e arsimuara”, shton ajo. “Kjo është arsyeja pse i kufizojnë gratë. Ata duan gra të paarsimuara, në mënyrë që ato të mos mund të rrisin burra të zgjuar. Sepse kjo do t’i jepte fund talebanëve.”/BBC – Syri.net